Nabywanie wierzytelności pieniężnych przez bank – zagadnienia wybrane

Monitor Prawa Bankowego 2023/12 Grudzień

Nabywanie wierzytelności pieniężnych, dokonywane przez bank, jest czynnością bankową. Przepisy nie określają szczegółowych zasad prowadzenia tej działalności przez banki. Celem niniejszej publikacji jest omówienie niektórych aspektów aktywności banku polegającej na nabywaniu wierzytelności pieniężnych.

Jakub L. Kozdra

Michał Torończak

Nabywanie wierzytelności pieniężnych jako czynność bankowa

Zgodnie z art. 5 ust. 2 pkt 5 p.b.[1] nabywanie wierzytelności pieniężnych, o ile jest wykonywane przez bank, stanowi czynność bankową. Jak wskazuje się w doktrynie, przepisy nie regulują sposobów nabywania wierzytelności pieniężnych przez banki, jak również nie określają dopuszczalnych celów dokonywania tego rodzaju transakcji. Z przepisów nie wynikają żadne ograniczenia co do rodzaju wierzytelności pieniężnych, jakie mogą być nabywane przez banki, ani ich zbywców. W konsekwencji banki mogą nabywać szeroki zakres wierzytelności pieniężnych na podstawie różnych czynności prawnych, w szczególności cesji[2].

Wymaga podkreślenia, że aby bank mógł nabywać wierzytelności pieniężne, tego rodzaju czynność powinna być objęta przedmiotem działalności określonym w statucie. W zasadzie postanowienie statutu powinno powtarzać brzmienie art. 5 ust. 2 pkt 5 p.b. W praktyce jednak zdarza się, że w statutach banków są wpisane czynności takie jak faktoring lub forfaiting. Należy przyjąć, że na podstawie takich wpisów w statucie dopuszczalne jest wykonywanie przez bank czynności bankowej określonej w art. 5 ust. 2 pkt 5 p.b.[3].

Jak się wydaje, w ramach tej czynności mieści się transfer nie tylko stricte wierzytelności pieniężnych, lecz także praw do przepływów pieniężnych z takich wierzytelności. Może mieć miejsce na podstawie umowy nienazwanej zbliżonej konstrukcyjnie do umowy subpartycypacji stypizowanej w art. 183 ust. 4 u.f.i.[4]. Nabycie praw do przepływów pieniężnych niewątpliwie jest węższe przedmiotowo niż nabycie wierzytelności pieniężnej. Zgodnie z wnioskowaniem a maiori ad minus, jeśli bankowi wolno nabywać wierzytelności pieniężne (czyli jeśli wolno mu więcej), to tym bardziej może on nabywać prawa do przepływów pieniężnych z takich wierzytelności (czyli wolno mu też mniej).

Badanie zdolności kredytowej dłużników z nabywanych wierzytelności pieniężnych

Wymaga rozważenia, czy nabywając wierzytelności pieniężne, bank powinien weryfikować zdolność kredytową dłużników z tych wierzytelności na takich samych zasadach, jak bada się zdolność kredytową potencjalnych kredytobiorców przy udzielaniu kredytów (tj. w trybie art. 70 p.b.). W tym kontekście warto przypomnieć, że – zgodnie z art. 70 ust. 1 p.b. – bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy. Przez zdolność kredytową rozumie się zdolność do spłaty zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie kredytu.

Co do zasady, w doktrynie panuje zgodność, że uzależnianie przyznania kredytu od zdolności kredytowej kredytobiorcy, a w konsekwencji obowiązek badania tej zdolności przez bank przed udzieleniem kredytu, ma charakter publicznoprawny[5]. Oznacza to, że udzielenie kredytu podmiotowi bez zdolności kredytowej lub z pominięciem uprzedniego jej zbadania nie powoduje nieważności umowy kredytowej. W takiej sytuacji bank musi jednak liczyć się z tym, że Komisja Nadzoru Finansowego podejmie wobec niego działania nadzorcze o charakterze administracyjnym.

Literalna wykładnia art. 70 ust. 1 p.b. prowadzi do wniosku, że obowiązek badania zdolności kredytowej powinien poprzedzać wyłącznie zawarcie przez bank umowy kredytu. Chodzi o umowę nazwaną, uregulowaną w p.b. Udzielanie kredytów należy do tzw. czynności bankowych sensu stricto[6], o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 3 p.b. Jest to s (...)