Obowiązkowa przedterminowa spłata kredytu w standardzie LMA

Monitor Prawa Bankowego 2022/12 Grudzień

Celem artykułu jest analiza konstrukcji obowiązkowej przedterminowej spłaty kredytu według standardu LMA w świetle obowiązujących przepisów prawa polskiego. W szczególności zbadana zostanie zgodność tej konstrukcji z przepisami o wypowiedzeniu umowy kredytowej przez kredytodawcę.

Tomasz Czech

Na polską praktykę bankową od lat 90. XX w. istotnie wpływają instytucje prawne wykształcone w systemie common law i przyjęte na londyńskim rynku finansowym. Często stanowią one tzw. transplanty prawne (ang. legal transplants)[1], swobodnie przeszczepiane do transakcji kredytowych w Polsce. Jedną z takich instytucji jest obowiązkowa przedterminowa spłata kredytu w kształcie ustalonym w standardowej dokumentacji umownej LMA.

Standardy LMA w transakcjach kredytowych

Na europejskim rynku kredytowym status standardu uzyskały wzory dokumentacji kontraktowej sporządzane przez LMA (ang. Loan Market Association)[2]. Stanowią one istotny punkt odniesienia w transakcjach kredytowych, w tym przybierających postać kredytu konsorcjalnego, w obrocie obustronnie profesjonalnym (ewentualnie w obrocie z udziałem podmiotów prawa publicznego po stronie kredytobiorcy)[3]. Obejmują liczne oraz złożone konstrukcje prawne wypracowane w praktyce londyńskiego rynku kredytowego. W dokumentacji LMA strony korzystają z szerokiej swobody kontraktowania przewidzianej przez common law w angielskim systemie prawnym. W systemie tym nie występuje ustawowa regulacja umowy kredytowej (poza kredytem konsumenckim).

Wzory LMA od wielu lat są stosowane również w transakcjach kredytowych w Polsce. Nie mogą być jednak bezrefleksyjnie przenoszone na grunt prawa polskiego. W naszym systemie prawnym – w przeciwieństwie do common law – obowiązują bowiem ustawowe regulacje dotyczące umowy kredytu (art. 69 i n. p.b.[4]), które obejmują m.in. przepisy imperatywne oraz semidyspozytywne ukierunkowane na ochronę interesów kredytobiorcy. Jeżeli zawarto umowę kredytową w standardzie LMA i umowa ta podlega prawu polskiemu, nie można dać się zwieść pozorom ustalonej praktyki kontraktowej. Każda z konstrukcji prawnych przewidzianych w tym standardzie powinna zostać osobno oceniona pod kątem zgodności z przepisami prawa polskiego. W niniejszym artykule zostanie dokonana analiza dopuszczalności mechanizmu umownego, który wprowadza obowiązek kredytobiorcy dotyczący przedterminowej spłaty kredytu, gdy w obrocie obustronnie profesjonalnym, korzystając ze standardu LMA, zawarto umowę kredytową podlegającą prawu polskiemu[5].

Konstrukcja obowiązkowej przedterminowej spłaty kredytu

We wzorach LMA uregulowano konstrukcję obowiązkowej przedterminowej spłaty kredytu przez kredytobiorcę (ang. mandatory prepayment)[6]. Gdy zaistniał przypadek opisany w zawartej umowie i dochowano uzgodnionej procedury, występują dwojakiego rodzaju skutki prawne[7]. Po pierwsze zostaje anulowany dostępny kredyt. Wygasa zobowiązanie kredytodawcy do udostępnienia dalszych środków pieniężnych na rzecz kredytobiorcy. Po drugie kredytobiorca staje się zobowiązany do zwrotu wypłaconego kredytu przed uzgodnionym terminem[8]. Okres kredytowania zostaje automatycznie skrócony. Wymagalna staje się wierzytelność kredytodawcy o spłatę środków pieniężnych. Kredytobiorca ma obowiązek spłacić kredyt – zależnie od przypadku – natychmiast po doręczeniu mu oświadczenia w tej sprawie, ewentualnie w terminie wyznaczonym w otrzymanym oświadczeniu albo w ostatnim dniu bieżącego okresu odsetkowego.  

Procedura umowna zależy od kształtu więzi prawnej między stronami oraz przyczyny zastosowania analizowanej konstrukcji. Jeżeli in concreto udzielono kredytu bilateralnego, kredytodawca – po wystąpieniu podstawy określonej w umowie – doręcza kredytobiorcy oświadczenie w sprawie przedterminowej spłaty kredytu, które skutkuje wygaśnięciem zobowiązania do dalszego udostępnienia środków pieniężnych i aktualizuje obowiązek kredytobiorcy dotyczący zwrotu wypłaconej sumy. W przypadku gdy udzielono kredytu konsorcjalnego, procedura jest bardziej skomplikowana. Oświadczenie zostaje wtedy doręczone kredytobiorcy przez agenta kredytu[9]. Agent ten działa na podstawie wcześniejszego żądania – stosownie do okoliczności – jednego z banków albo większości uczestników konsorcjum kredytowego. W praktyce nie spotyka się umów, w których pominięte zostałoby wymaganie złożenia oświadczenia przez kredytodawcę lub agenta, czyli gdy powyższe skutki prawne występują automatycznie po zaistnieniu zdarzenia stanowiącego podstawę obowiązkowej przedterminowej spłaty kredytu. 

Omawiana instytucja zostaje zastosowana z inicjatywy kredytodawcy, niezależnie od tego, czy kredytobiorca należycie wykonuje obowiązki wynikające z zawartej umowy kredytowej. Złożenie oświadczenia woli przez kredytodawcę lub jego agenta powoduje przyspieszoną aktualizację obowiązku kredytobiorcy odnośnie do spłaty kredytu (tj. skrócenie okresu kredytowania), choćby nie można było mu postawić zarzutu niewłaściwego postępowania. Kredytobiorca nie może się temu sprzeciwić. Są to charakterystyczne cechy analizowanej instytucji. Odróżniają ją od konstrukcji dobrowolnej przedterminowej spłaty kredytu przez kredytobiorcę (ang. voluntary prepayment).

Podstawa obowiązkowej przedterminowej spłaty kredytu

W standardzie LMA przewidziano dwa przypadki, których wystąpienie warunkuje zastosowanie konstrukcji przedterminowej spłaty kredytu[10]. Można je określić jako podstawę tej konstrukcji. Mają one charakter obiektywny (niezależny od zachowania należytej staranności przez kredytobiorcę). W obu przypadkach nieco odmiennie uregulowano umowną procedurę działania oraz powstające konsekwencje prawne.

Pierwszy przypadek jest określany jako bezprawność (ang. illegality). Występuje wtedy, gdy w systemie prawnym zaczyn (...)