Pierwszeństwo roszczenia wierzyciela pauliańskiego

Monitor Prawa Bankowego 2022/09 Wrzesień

Uchwała Sądu Najwyższego z 2 lutego 2022 r. (III CZP 32/22)

W razie zbiegu – w postępowaniu egzekucyjnym z użytkowania wieczystego – uprawnienia wierzyciela (pauliańskiego), względem którego czynność prawna zbycia tego prawa, zawarta między dłużnikiem a osobą trzecią, została uznana za bezskuteczną (art. 532 k.c.), z uprawnieniem wierzyciela (hipotecznego), który uzyskał na tym prawie zabezpieczenie hipoteczne na podstawie czynności prawnej zawartej z osobą trzecią, ale przed ujawnieniem w księdze wieczystej roszczenia wierzyciela pauliańskiego, mają zastosowanie reguły pierwszeństwa wynikające z ustawy z 6.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2204), chyba że wierzyciel pauliański zakwestionował skutecznie czynność prawną ustanowienia hipoteki w trybie skargi pauliańskiej realizowanej w formie powództwa albo zarzutu przeciwko wierzycielowi hipotecznemu (art. 531 § 1 i 2 k.c.).

Postanowieniem z 5.06.2019 r. Sąd Rejonowy odmówił przysądzenia na rzecz wierzyciela J.M. użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej (…) i stwierdził wygaśnięcie skutków przybicia tego prawa.

Sąd pierwszej instancji ustalił m.in., że na podstawie warunkowej umowy sprzedaży z 9.12.2008 r., a następnie umowy bezwarunkowej z 16.02.2009 r. przysługujące D. i W. małż. M. prawo użytkowania wieczystego opisanej wyżej nieruchomości zostało przeniesione na rzecz P. sp. z o.o.; wpis w księdze wieczystej nastąpił 23.03.2009 r. Wyrokiem z 19.03.2013 r. Sąd Okręgowy uznał za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego m.in. umowę zbycia opisanego wyżej prawa użytkowania wieczystego z 16.02.2009 r. Sąd Apelacyjny wyrokiem z 12.02.2014 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego także w odniesieniu do czynności prawnej z 16.02.2009 r. w ten sposób, że uznał ją za bezskuteczną co do zaspokojenia wierzytelności wynikającej z tytułu wykonawczego nr (…).

Po wydaniu w tamtej sprawie wyroku przez Sąd Okręgowy P. sp. z o.o. dokonała obciążenia prawa użytkowania wieczystego przez ustanowienie: 1) hipoteki umownej łącznej na kwotę 4 000 000 zł, w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu kredytu z 19.12.2008 r. udzielonego przez Bank S.A., która została wpisana 12.04.2013 r. (hipotekę wykreślono w 2015 r.); 2) hipoteki umownej łącznej w kwocie 3 500 000 zł na rzecz J.M. tytułem zabezpieczenia wierzytelności określonych w akcie notarialnym z 12.05.2013 r., której wpis w księdze wieczystej nastąpił 18.06.2013 r. na wniosek złożony 24.05.2013 r.; 3) hipoteki umownej łącznej w kwocie 1 500 000 zł na rzecz A.M. tytułem zabezpieczenia wierzytelności określonych w akcie notarialnym z 22.05.2013 r., której wpis w księdze wieczystej nastąpił 18.06.2013 r. na wniosek złożony 24.05.2013 r.

Uwzględnione wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 12.02.2014 r. roszczenie Skarbu Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego zostało ujawnione w księdze wieczystej dopiero po jego wydaniu, na wniosek z 17.04.2014 r. Naczelnik, w związku z tym wyrokiem, wystawił 25.11.2014 r. dodatkowy tytuł wykonawczy nr (…) przeciwko małżonkom D. i W. M. z tytułu zaległości podatku VAT-7 w celu postępowania egzekucyjnego z użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowej (…) oraz wpisu wszczęcia egzekucji 21.04.2015 r., na wniosek z 27.03.2015 r.

Na skutek zbiegu egzekucji administracyjnej (wniosek Naczelnika Urzędu Skarbowego) z egzekucją sądową (wniosek J.M.) postanowieniem z 15.04.2016 r. Sąd Rejonowy powierzył łączne prowadzenie egzekucji sądowej i administracyjnej Komornikowi Sądowemu (…).

Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że wprawdzie wierzyciel J.M., który postanowieniem z 19.03.2019 r. uzyskał przybicie użytkowania wieczystego, nie uiścił pozostałej ceny nabycia, ale zgodnie z art. 968 § 1 k.p.c. mógł zaliczyć na poczet tej ceny własną wierzytelność. Niemniej jednak w stanie faktycznym sprawy skorzystanie z tego uprawnienia nie było skuteczne, gdyż zabezpieczona hipoteką wierzytelność nie ma pierwszeństwa względem należności dochodzonych przez Skarb Państwa – Naczelnika Urzędu Skarbowego, bowiem wyrokiem z 12.02.2014 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił skargę pauliańską Skarbu Państwa w stosunku do P. sp. z o.o. jako użytkownika wieczystego. W konsekwencji wierzytelność Skarbu Państwa korzysta z pierwszeństwa przewidzianego w art. 532 k.c. w zw. z art. 1025 § 5 i art. 1026 § 1 k.p.c. Artykuł 532 k.c. nie zawęża zastosowania skutków uwzględnionej skargi pauliańskiej wyłącznie do wierzycieli osobistych osoby trzeciej. Nadto egzekucja jest prowadzona przeciwko samemu dłużnikowi, a nie nabywcy – osoby trzeciej z konstrukcji skargi pauliańskiej, a zatem w podziale mogliby uczestniczyć co najwyżej wierzyciele rzeczowi samego dłużnika, co do których dłużnik ustanowił hipotekę jeszcze przed zbyciem przysługującego mu prawa.

Przy rozpoznaniu zażalenia wierzyciela J.M. Sąd Okręgowy powziął wątpliwości, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Powołując się na wyjaśnienia piśmiennictwa, wskazał, że zgodnie z istotą skargi pauliańskiej wierzyciel, który (...)