Ustanowienie hipoteki w związku z popełnieniem przestępstwa

Monitor Prawa Bankowego 2023/5 Maj

Wyrok Sądu Najwyższego z 10 listopada 2022 r. (II CSKP 642/22)

Ustalenie nieważności umowy kredytu przekłada się, wobec akcesoryjności hipoteki, na możliwość przyjęcia, czy prawo to zostało ustanowione na rzecz kredytodawcy.

Powód, syndyk masy upadłości Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w W. (dalej odpowiednio: „Syndyk” oraz „SKOK W.” lub „Kasa”), wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy, jako dłużnika rzeczowego, określonej kwoty z zastrzeżeniem pozwanemu prawa do powoływania się w toku egzekucji zasądzonego od niego świadczenia pieniężnego na ograniczenie odpowiedzialności pozwanego do bliżej opisanej nieruchomości gruntowej.

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w zasadniczej części. Ustalił przy tym, że od 2009 r. zarząd SKOK W. oraz powiązane z tym zarządem osoby tworzyły strukturę wykorzystującą działalność Kasy do uzyskiwania środków pieniężnych na podstawie umów kredytu. Ich działalność polegała na oferowaniu osobom nieposiadającym zdolności kredytowej środków pieniężnych w zamian za złożenie podpisów na dokumentach wymaganych do zaciągnięcia zobowiązania kredytowego względem Kasy, na dostarczeniu takim osobom niezgodnego z prawdą zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości dochodu, pozyskaniu i przedstawieniu do zabezpieczenia nieruchomości, których wartość rażąco odbiegała od wartości hipoteki i zabezpieczanej wierzytelności, uzyskaniu podpisu od osób mających figurować jako kredytodawcy, złożeniu oświadczenia o ustanowieniu hipoteki oraz zawarciu umowy przedwstępnej sprzedaży nieruchomości, a także wypłacie środków na podstawie tak skonstruowanej umowy. Nie podejmowano przy tym próby oceny zdolności kredytowej kredytobiorców i przyjmowano do zabezpieczenia nieruchomości, których wyceny rażąco odbiegały od cen rynkowych. SKOK W. nie podejmował rzeczywistych działań windykacyjnych; w Kasie nie istniały procedury monitorowania zabezpieczeń kredytów i pożyczek, a czynnym zobowiązaniom nadawano w systemie obsługi status kredytów zawieszonych.

Pozwany jest właścicielem nieruchomości, na której poprzednik prawny Skarbu Państwa (L. sp. z o.o. w organizacji) ustanowił hipotekę na zabezpieczenie wierzytelności przysługującej Kasie od kredytobiorcy – M.K., wynikającej z umowy kredytu zawartej ze SKOK W. 11.03.2014 r.; umowa ta opiewała na kwotę 960 000 zł. Kredytu udzielono w ramach opisanego wyżej procederu – M.K. był wówczas bezrobotny, utrzymywał się z pomocy społecznej i prac dorywczych, jednak w toku ubiegania się o kredyt przedstawił fałszywe zaświadczenie, z którego wynikało, że jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę za średnim wynagrodzeniem z ostatnich trzech miesięcy w kwocie ponad 24 000 zł netto. Zgodnie z treścią umowy kredyt miał zostać przeznaczony na zakup nieruchomości stanowiącej nieużytek rolny, nabytej przez L. sp. z o.o. w organizacji za kwotę 14 000 zł. Pozwany stał się właścicielem obciążonej nieruchomości wskutek wykreślenia wspomnianej spółki z Krajowego Rejestru Sądowego.

Dwa dni po zawarciu umowy kredytu M.K. wypełnił polecenie przelewu kwoty 960 000 zł na rachunek, którego posiadaczem miał być K.B. – jeden z organizatorów opisanego wyżej procederu, zajmujący się dostarczaniem osobom wybranym jako przyszli kredytobiorcy zaświadczeń o zatrudnieniu i wysokości osiąganych dochodów, odbieraniem pieniędzy wypłacanych przez Kasę i przekazywaniem ich innym podmiotom. Za podpisanie umowy kredytu M.K. miał dostać 10 000 zł, jednak nie otrzymał obiecanych mu pieniędzy.

Następnie (...)