Abstrakt

Artykuł zawiera omówienie regulacji dotyczącej oceny zdolności kredytowej konsumenta w świetle nowej dyrektywy 2023/2225. Przedmiot analizy stanowiły nie tylko rozwiązania ustanowione przez prawodawcę unijnego, lecz przede wszystkim treść przepisów projektu ustawy o kredycie konsumenckim, przygotowanego przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Zagadnienie to jest istotne z uwagi na liczne zmiany w zakresie badania oceny zdolności kredytowej konsumenta oraz wprowadzenie nowych obowiązków po stronie kredytodawców. Nowa regulacja będzie miała niebagatelny wpływ na funkcjonowanie kredytodawców oraz dalszy rozwój rynku usług finansowych w Polsce.

Słowa kluczowe

CCD2, umowa o kredyt, ocena zdolności kredytowej.

Abstract

The article discusses the regulation governing the assessment of a consumer’s creditworthiness in light of Directive (EU) 2023/2225. The analysis adresses not only the solutions adopted by the EU legislator but focuses primarily on the provisions of the draft Consumer Credit Act prepared by the Office of Competition and Consumer Protection. This issue is of particular importance n light of the extensive changes introduced to the rules governing creditworthiness assessments, as well as the imposition of new obligations on credit providers. The article demonstrates that the new regulatory framework is likely to have a significant impact on the functioning of credit providers and on the further development of the financial services market in Poland.

Keywords

CCD2, credit agreement, creditworthiness.

Tomasz Majkrzak

Konrad Trzaskowski

Wprowadzenie

W swoim raporcie z 2019 r. Europejska Organizacja Konsumentów (The European Consumer Organisation – BEUC) zidentyfikowała trzy kluczowe obowiązki kredytodawców i pośredników kredytowych w zakresie odpowiedzialnego udzielania kredytów. Na ich czele wymieniono obowiązek oceny zdolności kredytowej konsumenta, a w dalszej kolejności obowiązek oceny adekwatności kredytu lub produktu z nim powiązanego dla konsumenta oraz obowiązek sprawiedliwego traktowania kredytobiorców znajdujących się w trudnej sytuacji płatniczej[1]. Naruszenie przedmiotowych obowiązków wiąże się nie tylko z ryzykiem braku spłaty zadłużenia czy zmniejszenia zaufania konsumenta do instytucji pożyczkowo-kredytowych, lecz stwarza również zagrożenie powstania kryzysów w systemie finansowym, co może mieć negatywny wpływ na całą gospodarkę[2]. Waga tych obowiązków jest powszechnie dostrzegana, nie tylko w dyskursie naukowym czy nawet publicystycznym, lecz także na płaszczyźnie unijnych i krajowych regulacji prawnych.

Postępująca transformacja cyfrowa, pojawienie się nowych modeli finansowania, zmiana nawyków konsumentów w zakresie korzystania z produktów finansowych, w szczególności za pośrednictwem serwisów internetowych czy aplikacji mobilnych sprawiła, że przepisy ustanowione Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z  23.04.2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG[3] stały się niewystarczające dla zapewnienia odpowiedniej ochrony konsumentów, dając jednocześnie asumpt do prac nad nową regulacją.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z 18.10.2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę 2008/48/WE[4] weszła w życie 29.11.2023 r. Zawiera ona istotne zmiany w zakresie oceny zdolności kredytowej konsumenta, które będą przedmiotem niniejszego artykułu.

Dyrektywa 2023/2225 zostanie implementowana do krajowego porządku prawnego poprzez nową ustawę o kredycie konsumenckim. Misję wdrożenia dyrektywy 2023/2225 do krajowego porządku prawnego powierzono Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Ostatnia wersja projektu UOKiK jest datowana na 17.04.2026 r.[5].

Niniejszy artykuł został opracowany w oparciu o ostatnią wersję projektu ustawy przygotowaną przez UOKiK. Zarówno więc opisywane w nim rozwiązania prawne przyjęte w projekcie, jak i ich krytyka, zwłaszcza w zakresie nadmiarowej regulacji i nieproporcjonalnych sankcji  odnoszą się do projektu autorstwa UOKiK. Już po opracowaniu niniejszego artykułu zapadła decyzja, motywowana między innymi wyżej wymienionymi wadami projektowanych regulacji, aby zarzucić pracę nad tym projektem i przygotować nowy projekt ustawy o kredycie konsumenckim. Ostateczny kształt ustawy nie jest więc jeszcze znany.

Ewolucja regulacji unijnych – od CCD1 do CCD2

Regulacja dotycząca oceny zdolności kredytowej konsumenta w dyrektywie 2023/2225 została znacząco rozbudowana względem jej poprzedniczki. Zwróćmy uwagę, że zgodnie z art. 8 dyrektywy 2008/48, państwa członkowskie były, po pierwsze, zobowiązane do zapewnienia przeprowadzenia przez kredytodawcę przed zawarciem umowy o kredyt oceny zdolności kredytowej konsumenta na podstawie wystarczających informacji przekazanych mu, w stosownych przypadkach, przez konsumenta oraz, w razie konieczności, na postawie informacji uzyskanych z odpowiedniej bazy danych. Po drugie natomiast, do zapewnienia w przypadku uzgodnienia przez strony zmiany całkowitej kwoty kredytu po zawarciu umowy o kredyt, uaktualniania przez kredytodawcę będących w jego posiadaniu informacji finansowych dotyczących konsumenta i przeprowadzenia oceny zdolności kredytowej konsumenta przed znaczącą podwyżką całkowitej kwoty kredytu. Z kolei art. 18 ust. 1 dyrektywy 2023/2225 doprecyzowuje, że ocenę zdolności kredytowej należy przeprowadzić w interesie konsumenta, aby zapobiec praktykom nieodpowiedzialnego udzielania kredytów i nadmiernemu zadłużeniu, a ponadto – uwzględnić w niej w odpowiedni sposób czynniki istotne dla zweryfikowania szans konsumenta na wypełnienie zobowiązań wynikających z umowy o kredyt. Pomimo że zasada odpowiedzialnego udzielania kredytów znalazła swój wyraz już w motywie 26. dyrektywy 2008/48, dyrektywa 2023/2225 kładzie na nią zdecydowanie większy nacisk, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w brzmieniu poszczególnych jej przepisów.

Dyrektywa 2023/2225:

• reguluje, że ocenę zdolności kredytowej przeprowadza się na podstawie stosownych i dokładnych informacji o dochodach i wydatkach konsumenta oraz innych warunkach finansowych i ekonomicznych, które są konieczne i proporcjonalne do charakteru, okresu obowiązywania i wartości kredytu oraz związanych z nim ryzyk dla konsumenta; informacje te, z jednej strony, mogą obejmować dowody potwierdzające dochody lub dowody istnienia innych źródeł spłaty, informacje o aktywach i zobowiązaniach finansowych lub informacje o innych zobowiązaniach finansowych, natomiast z drugiej strony – nie mogą obejmować szczególnych kategorii danych, o których mowa w art. 9 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2016/679; informacje te uzyskuje się z odpowiednich źródeł wewnętrznych lub zewnętrznych, w tym od konsumenta, a w razie potrzeby w drodze sprawdzenia dokonanego w odpowiednich bazach danych, przy czym za źródło zewnętrzne nowa dyrektywa nie uważa sieci społecznościowych (art. 18 ust. 3 dyrektywy 2023/2225);