Nieważność hipoteki

Monitor Prawa Bankowego 2024/03 Marzec

Wyrok Sądu Najwyższego z 27 października 2022 r. (II CSKP 478/22)

Jeżeli umowa kredytowa okazała się nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c., to za hipoteką zabezpieczającą wierzytelność o zwrot kredytu nie stoi jako przedmiot zabezpieczenia wierzytelność o takim charakterze wynikająca z umowy kredytu. W takim przypadku wierzytelność o zwrot kredytu nie istnieje bowiem ab initio, a innej wierzytelności, w szczególności mającej podstawę w art. 410 w zw. z art. 405 k.c., hipoteka o podanej charakterystyce nie zabezpiecza.

Powód – syndyk masy upadłości Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w upadłości likwidacyjnej wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa – Prezydenta m.st. Warszawy kwoty 70 400 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 31.10.2017 r., z zastrzeżeniem prawa do powoływania się w toku egzekucji zasądzonego świadczenia na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości stanowiącej działkę nr […] w P., dla której Sąd Rejonowy w Kołobrzegu prowadzi księgę wieczystą nr […]. Pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta m.st. Warszawy wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 9.05.2019 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że działalność SKOK polegała głównie na gromadzeniu środków pieniężnych wyłącznie swoich członków, udzielaniu im kredytów i pożyczek oraz przeprowadzaniu na ich zlecenie rozliczeń finansowych. Uprawnionymi do reprezentacji SKOK byli dwaj członkowie zarządu łącznie lub jeden członek zarządu z pełnomocnikiem. W 2014 r. członkami zarządu SKOK byli: M.G., M.G., H.P. W dniu 21.08.2014 r. w Krajowym Rejestrze Sądowym ujawniono wykreślenie jako członka zarządu J.P. Członkami organu nadzoru SKOK byli według danych w KRS: C.S., W.C., M.H., M.K., P.P., M.W., A.Ż., S.C., P.P.1, A.K., S.W., D.V., H.P., M.W., P.P. W KRS nie byli ujawnieni prokurenci ani pełnomocnicy SKOK. Zgodnie ze statutem SKOK udzielała kredytów (pożyczek) wyłącznie swoim członkom, uzależniając przyznanie kredytu od ich zdolności kredytowej. Członkiem SKOK mogła być m.in. osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, będąca członkiem Stowarzyszenia P.

L. sp. z o.o. została wpisana do KRS w kwietniu 2014 r. Przedmiotem jej działalności było m.in. kupno i sprzedaż nieruchomości na własny rachunek, produkcja artykułów spożywczych, komputerów, naprawa i konserwacja maszyn, transport lądowy, badania naukowe, wynajem, dzierżawa, działalność sportowa, działalność usługowa itd. Kapitał zakładowy L. określono na 5000 zł. Do działania w imieniu L. uprawniony był każdy członek zarządu samodzielnie. Członkami zarządu byli B.T., S.S., A.M., M.P. W 2014 r. jako pełnomocnik L. występowała m.in. A.R.

Dnia 5.08.2014 r. członek Stowarzyszenia P. – K.D. złożył deklarację członkowską w SKOK i został członkiem Kasy. Tego samego dnia wpłacił do kasy SKOK kwotę 75 zł, a 22.08.2014 r. – kwotę 59 622 zł.

W dniu 6.08.2014 r. spółka L. kupiła za cenę 27 500 zł własność niezabudowanej nieruchomości objętej księgą wieczystą nr […]. Oświadczyła przy tym, że nieruchomość wejdzie w skład jej gospodarstwa rolnego.

Dnia 5.08.2014 r. K.D. złożył do SKOK wniosek o przyznanie kredytu w kwocie 990 000 zł z przeznaczeniem na zakup domu i działki na okres kredytowania 117 miesięcy. Podał, że jest zatrudniony w A. sp. z o.o. na podstawie umowy na czas nieokreślony ze średnim dochodem netto z ostatnich 3 miesięcy w wysokości 26 778,90 zł. Zabezpieczeniem kredytu miał być weksel, hipoteka, cesja polis ubezpieczeniowych. Dołączył zaświadczenie o zarobkach, umowę o pracę na czas nieokreślony na stanowisku dyrektora do spraw personalnych, deklaracje ZUS RMUA, umowę o świadczenie usług telekomunikacyjnych dla klientów korporacyjnych, operat szacunkowy, w którym wartość nieruchomości, na której hipoteka miała zabezpieczać kredyt, określona została na kwotę 4 304 200 zł.

W dniu 22.08.2014 r. K.D. oraz SKOK reprezentowany przez wiceprezesa zarządu M.G. oraz pełnomocnika zarządu A.D. złożyli oświadczenia o zawarciu umowy kredytu zabezpieczonego hipoteką na nieruchomości. Dokument podpisał K.D. W miejscu przeznaczonym na podanie daty i złożenie podpisu przez SKOK nie ma podpisu ani żadnej innej adnotacji. Na dokumencie widnieją parafy (nieczytelne) jednej strony umowy, a na ostatniej stronie adnotacja: „Egz. umowy otrzymałem”, data 22.08.2014 r. oraz inicjały K.D. Kredyt miał być przeznaczony na cel mieszkaniowy, tj. zakup nieruchom (...)