Abstrakt

Niniejsze opracowanie poświęcone jest przepisom rozporządzenia Bruksela I bis ustanawiającym jurysdykcję w sprawach dotyczących umów konsumenckich zawartą w sekcji 4 tego aktu w art. 17-19. Umowy zawierane przez konsumentów ponad granicami powodują powstanie podstawowego pytania o właściwą jurysdykcję. Autor kompleksowo omawia wspomniane przepisy, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, z perspektywy szczególnego celu, jakim jest ochrona konsumenta na płaszczyźnie jurysdykcyjnej jako strony słabszej.

Słowa kluczowe

Rozporządzenie Bruksela I bis, ochrona konsumenta, umowy konsumenckie, jurysdykcja w sprawach dotyczących umów konsumenckich.

Abstract

This study examines the provisions of the Brussels I bis Regulation determining jurisdiction over consumer contracts, as set out in Section 4 thereof, in Articles 17 to 19. Cross-border consumer contracts raise the fundamental question of applicable jurisdiction. The Author provides a comprehensive analysis of these provisions, taking into account the case law of the Court of Justice, from the perspective of their specific objective, namely the protection of the consumer as the weaker party at the jurisdictional level.

Keywords

Brussels I bis Regulation, consumer protection, consumer contracts, jurisdiction over consumer contracts.

Arkadiusz Wowerka

Wstęp

Umowy zawierane przez konsumentów mają w wielu przypadkach wymiar transgraniczny. Niezaprzeczalnie wpływa na to dostępność do towarów i usług oferowanych online. Niekiedy same towary lub usługi nabywane przez konsumenta mają charakter cyfrowy (treści cyfrowe, usługi cyfrowe) i są oferowane przez podmioty obce wyłącznie za pośrednictwem witryn tudzież platform internetowych. Nie należą do rzadkości umowy kredytu zawierane w tradycyjnej postaci z bankami z siedzibą w danym państwie na inwestycje mieszkaniowe w innym państwie członkowskim. W przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania takich umów powstaje zasadnicze pytanie o sąd właściwy, do którego powinna zostać wniesiona sprawa. Dotyczy to zarówno spraw, w których stroną pozwaną jest konsument, jak i sytuacji odwrotnej, w której pozwanym jest kontrahent konsumenta – przedsiębiorca. Jest to pytanie o jurysdykcję międzynarodową. Z perspektywy danego sądu chodzi, inaczej rzecz ujmując, o jurysdykcję krajową. Podstawowym źródłem norm jurysdykcyjnych dla polskiego sądu jest w omawianym zakresie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (przekształcenie)[1]. Rozporządzenie to stosuje się bezpośrednio i z pierwszeństwem przed stosownymi normami polskiego kodeksu postępowania cywilnego[2], co wynika z hierarchii i mocy prawnej aktów, jakimi są rozporządzenia prawa unijnego na podstawie art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej[3]. Na mocy art. 69 rozporządzenia Bruksela I bis zasadniczo zastępuje ono w stosunkach pomiędzy państwami członkowskimi konwencje dotyczące tych samych spraw, do których ma zastosowanie to rozporządzenie. Celem niniejszego opracowania jest analiza i ocena unormowania zawartego w rozporządzeniu Bruksela I bis, z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, z perspektywy szczególnego celu, jakim jest ochrona konsumenta na płaszczyźnie jurysdykcyjnej jako strony słabszej[4].

Systematyka i charakter przepisów dotyczących jurysdykcji w sprawach umów konsumenckich

Przepisy jurysdykcyjne w sprawach dotyczących umów konsumenckichsą zawarte w sekcji 4 rozporządzenia Bruksela I bis w art. 17-19 zatytułowanej „Jurysdykcja w sprawach dotyczących umów konsumenckich”. Przepisy te zawierają przepisy szczególne, których celem jest zapewnienie odpowiedniej ochrony konsumentowi jako słabszemu ekonomicznie i mającemu mniejsze doświadczenie prawne kontrahentowi w porównaniu z jego kontrahentem zawodowym lub handlowym[5]. Nie mają one zatem zastosowania do sporów dotyczących umów zawartych między osobami prywatnymi[6].

Jako przepisy szczególne dotyczące ochrony konsumentów w stosunkach umownych art. 17-19 mają charakter imperatywny i wyczerpujący[7], co oznacza, że wyłączone jest sięganie do norm jurysdykcyjnych prawa krajowego.

Artykuł 17 określa podmiotowy i przedmiotowy zakres zastosowania jurysdykcji międzynarodowej określonej w sekcji 4.Artykuł 18 określa jurysdykcję międzynarodową sądów państw członkowskich UE na podstawie obiektywnych łączników jurysdykcyjnych. Artykuł 19 zakreśla dopuszczalność umownej jurysdykcji w sprawach konsumenckich na podstawie umowy prorogacyjnej. Przepisy te ogółem zgodnie ze swoim celem sprzyjają konsumentowi i zostały przyjęte mimo szerokiego oporu ze strony branży handlowej[8].

Należy podkreślić, że w zakresie, w jakim rozporządzenie Bruksela I bis uchyliło i zastąpiło rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z 22.12.2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych[9], które z kolei zastąpiło Konwencję z 27.12.1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych[10], zmienioną późniejszymi konwencjami dotyczącymi przystąpienia nowych państw członkowskich do tej konwencji, dokonana przez Trybunał Sprawiedliwości wykładnia stosownych przepisów tych ostatnich aktów prawnych, w tym konsumenckich, zasadniczo obowiązuje także w odniesieniu do przepisów rozporządzenia Bruksela I bis[11], w tym do art. 17 i n.

Podmiotowy zakres zastosowania

Zasady jurysdykcji dotyczące umów konsumenckich określone w sekcji 4 rozporządzenia Bruksela I bis odnoszą się do konsumenta, to znaczy osoby, która w myśl art. 17 ust. 1 zdanie pierwsze tego rozporządzenia zawarła umowę, w celu, który nie może być uważany za działalność zawodową lub gospodarczą tej osoby. Trybunał Sprawiedliwości wielokrotnie wypowiadał się na temat pojęcia konsumenta, w tym również w odniesieniu do omawianego przepisu. Mając na uwadze względy spójności między poszczególnymi aktami prawa unijnego dotyczącego ochrony konsumentów orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości wydane w odniesieniu do innych przepisów konsumenckich będą miały zastosowanie również do niniejszego przepisu. Z uwagi na wąskie ramy, w niniejszym opracowaniu powołane zostaną orzeczenia dotyczące wprost omawianej regulacji, zaś do pozostałego orzecznictwa można jedynie odesłać[12]. W każdym jednak wypadku z orzecznictwa tego zdaje się wynikać, że konsumentem może być wyłącznie osoba fizyczna.

Konsumentem w powyższym znaczeniu jest również będący osobą fizyczną prywatny inwestor na rynku kapitałowym, niezależnie od zainwestowanej kwoty i ryzyka inwestycyjnego, i to zasadniczo nawet wtedy, gdy inwestycja kapitałowa następuje w formie przystąpienia do spółki[13].

Jak wynika z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, za konsumenta w rozumieniu tego przepisu można uznać osobę fizyczną, która na podstawie umowy takiej jak kontrakt różnicy cenowej zawartej ze spółką finansową przeprowadza transakcje finansowe za pośrednictwem tej spółki, jeżeli zawarcie tej umowy nastąpiło w celu niezwiązanym z jakąkolwiek działalnością zawodową lub gospodarczą tej osoby[14]. Dla celów tej kwalifikacji bez znaczenia są co do zasady czynniki takie jak fakt, że konsument dokonał dużej liczby transakcji w stosunkowo krótkim okresie lub że zainwestował znaczne kwoty w te transakcje, jak również  okoliczność, że osoba ta jest klientem detalicznym[15].

Podobnie za konsumenta można uznać osobę fizyczną utrzymującą się z dochodów uzyskiwanych z gry w pokera online.[16] W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości  osoba fizyczna, która zawarła ze spółką mającą siedzibę w innym państwie członkowskim umowę dotyczącą gry w pokera w Internecie, i zasadniczo nie traci przymiotu konsumenta, nawet jeśli w skali dnia osoba ta gra w tę grę w znacznym wymiarze czasu, posiada rozległą wiedzę, względnie liczne umiejętności i uzyskuje z tej gry znaczne wygrane[17].

Momentem decydującym dla stwierdzenia statusu konsumenta jest zasadniczo chwila zawarcia umowy, jednakże w przypadku zobowiązań o charakterze ciągłym możliwa jest późniejsza utrata statusu konsumenta, a tym samym odpadn (...)