Czy oddłużenie upadłego powinno skutkować wygaśnięciem hipoteki na mieniu osoby trzeciej?

Monitor Prawa Bankowego 2023/09 Wrzesień

Glosa do uchwały (7) Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2023 r. (III CZP 11/22)

Umorzenie wierzytelności na podstawie art. 369 ust. 2 ustawy z 28.02.2003 r. - Prawo upadłościowe, w brzmieniu obowiązującym przed 1.01.2016 r., skutkuje wygaśnięciem hipoteki na nieruchomości stanowiącej własność osoby trzeciej, ustanowionej na zabezpieczenie tej wierzytelności.

Rafał Adamus

I. Poruszany w komentowanej uchwale problem prawny jest bardziej uniwersalny, niż prima facie wynika z jej treści. Istnieje on także obecnie, bez względu na zmiany, jakie nastąpiły w przepisach p.u.[1]. Sprowadza się do prostego pytania: czy umorzenie zobowiązania upadłego skutkuje wygaśnięciem zabezpieczeń rzeczowych na mieniu osoby trzeciej?

W niniejszym opracowaniu zostaną przedstawione argumenty krytykujące pogląd zawarty w uchwale SN. Ponieważ opracowanie przygotowano jeszcze przed publikacją szczegółowego uzasadnienia uchwały, to może stanowić jedynie zapowiedź pełnej glosy.

II. Trudno przecenić znaczenie tego orzeczenia dla praktyki stosowania prawa. Uchwała w składzie 7 sędziów ma moc zasady prawnej i wiąże składy orzekające Sądu Najwyższego tylko wówczas, gdy tak postanowiono. Nawet gdy nie staje się zasadą prawną, to i tak będzie wywierać duży wpływ na orzecznictwo. Jej efektem, jak należy to oceniać, będzie poważne osłabienie instytucji hipoteki (czy w ogóle zabezpieczenia rzeczowego). Z kolei inflacja hipoteki nigdy nie jest korzystnym zjawiskiem, zwłaszcza w obecnych warunkach niepewności gospodarczej i finansowej.

Trudno nie dostrzec prodłużniczego wymiaru rozstrzygnięcia SN. Osoba trzecia, której mienie obciąża hipoteka, musi jednak liczyć się z tym, że wierzyciel hipoteczny zażąda od niej realizacji odpowiedzialności rzeczowej, a jej późniejszy regres może okazać się nieskuteczny z uwagi na niewypłacalność dłużnika osobistego. Komentowana uchwała w istocie statuuje pozaustawowe oddłużenie osoby trzeciej z jej odpowiedzialności rzeczowej.

Dotychczas prawo upadłościowe (podobnie jak prawo restrukturyzacyjne) było konstruowane w oparciu o aksjomat zachowania „równości” hipoteki w przypadku zaspokojenia wierzyciela w ramach upadłości, restrukturyzacji i na zasadach ogólnych. Wejście hipoteki w orbitę procedur związanych z niewypłacalnością nie prowadziło do jej dekompozycji względem ogólnych zasad zaspokojenia. W tym samym kierunku zazwyczaj podążała wykładnia prawa hipotecznego w orzecznictwie Sądu Najwyższego i innych sądów.

Spór co do statusu hipoteki na mieniu osoby trzeciej, na wypadek oddłużenia dłużnika osobistego, nie jest nowy. W literaturze przedmiotu, jeszcze przed wydaniem komentowanej uchwały, pojawiły się w tej materii przynajmniej dwa, całkowicie przeciwstawne, poglądy. Według pierwszego z nich umorzenie przez sąd upadłościowy zobowiązań upadłego (osoby fizycznej) nie narusza praw wynikających z zabezpieczenia rzeczowego ustanowionego na mieniu osoby trzeciej[2]. Zgodnie z drugim poglądem umorzenie zobowiązań upadłego uniemożliwia wierzycielowi późniejsze skorzystanie z takiego zabezpieczenia[3]. Niniejsze opracowanie w pewnych fragmentach będzie nawiązywało do tej dyskusji.

III. W pierwszej kolejności należy odpowiedzieć na pytanie, jak wygląda ogólny, cywilistyczny model wzajemnych relacji w przypadku wielości stosunków prawnych służących zaspokojeniu jednego wierzyciela. W tym celu należy sięgnąć do przepisów o solidarności biernej. Otóż zgodnie z art. 373 k.c. zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności przez wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku względem współdłużników. W myśl art. 376 § 1 k.c., jeżeli jeden z dłużników solidarnych spełnił świadczenie, treść istniejącego między współdłużnikami stosunku prawnego rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach może on żądać zwrotu od współdłużników. Jeżeli z treści tego stosunku nie wynika nic innego, dłużnik, który świadczenie spełnił, może żądać zwrotu w częściach równych. Część przypadającą na dłużnika niewypłacalnego rozkłada się między współdłużników (art. 376 § 2 k.c.).

W oparciu o tę regulację można stworzyć następujący paradygmat ogólny. Po pierwsze zindywidualizowane zwolnienie z długu (niepowiązane z efektywnym zaspokojeniem wierzyciela) nie podlega generalizacji, tzn. nie odnosi skutku względem pozostałych dłużników. W art. 373 k.c. chodzi o dobrowolne zwolnienie z długu, czyli stan powstający z woli wierzyciela. Oddłużenie w ramach upadłości konsumenckiej następuje niezależnie od woli wierzyciela, a często nawet wbrew niemu. Oddłużenie jest zatem „przymusowym” zwolnieniem z długu. Wydaje się, że skutki przymusowego zwolnienia z długu nie powinny być dalej idące dla wierzyciela niż skutki czynności dobrowolnej. Po drugie zadośćuczynieniu interesowi wierzyciela nie stoi na przeszkodzie niewypłacalność w ramach którejś z powiązanych relacji.

IV. Hipoteka chroni zabezpieczonego wierzyciela przed ryzykiem braku płatności ze strony dłużnika i ryzykiem jego całkowitej niewypłacalności. Dłużnik może zaoferować wierzycielowi zabezpieczenie rzeczowe na swoim mieniu. Można je ustanowić także na mieniu osoby trzeciej. Niewypłacalność dłużnika jest typowym ryzykiem rynkowym.

Na treść zabezpieczenia rzeczowego składają się dwa podstawowe uprawnienia wierzyciela: 1) prawo do zaspokojenia się z przedmiotu zabezpieczenia, bez względu na to, czyją stał się własnością, 2) pierwszeństwo zaspokojenia przed wierzycielami osobistymi osoby, której przysługuje tytuł prawny do obciążonego przedmiotu[4]. Z uwagi na dopuszczalność obrotu (zarówno inter vi (...)