Przegląd orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE w przedmiocie klauzuli zmiennego oprocentowania kredytu odsyłającej do wskaźników referencyjnych stopy oprocentowania

Określenie zmiennej stopy oprocentowania konsumenckiego kredytu hipotecznego w oparciu o wskaźnik referencyjny (WIBOR)

Monitor Prawa Bankowego 2026/04 Kwiecień

W przypadku gdy umowa o kredyt hipoteczny dotyczący nieruchomości mieszkalnej zawiera warunek przewidujący zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia 2016/1011, wynikający z tego przepisu wymóg przejrzystości nie nakłada na kredytodawcę szczególnych obowiązków informacyjnych w odniesieniu do metodologii tego wskaźnika. Okoliczność, że kredytodawca spełnił wszystkie obowiązki informacyjne nałożone na niego przez dyrektywę 2014/17, w odniesieniu do takiego warunku, a w przypadku udzielenia dodatkowych informacji nie przedstawił wskazówek, które dawałyby zniekształcony obraz wspomnianego wskaźnika, może świadczyć o tym, że kredytodawca spełnił ten wymóg przejrzystości w odniesieniu do tego warunku. W przypadku gdy warunek umowy o kredyt hipoteczny określa zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia 2016/1011, nie mogą nadawać temu warunkowi nieuczciwego charakteru: po pierwsze, brak poinformowania konsumenta o pewnych szczególnych cechach umownego wskaźnika referencyjnego, w szczególności o tym, że metodologia tego wskaźnika przewiduje wykorzystanie danych wejściowych niekoniecznie odpowiadających rzeczywistym transakcjom, oraz że kredytodawca jest jednym z banków przekazujących dane służące do ustalenia tego wskaźnika, a po drugie, same te szczególne cechy, o ile wspomniany wskaźnik można było uznać za zgodny z tym rozporządzeniem w chwili zawarcia tej umowy.

Skład sądu (trzecia izba):

C. Lycourgos (Prezes Izby),

O. Spineanu-Matei (sprawozdawczyni),

S. Rodin, N. Piçarra i N. Fenger (sędziowie),

L. Medina (rzecznik generalny),

A. Calot Escobar (sekretarz).

Synteza stanu faktycznego

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

41. Jak wynika z postanowienia odsyłającego, 18.06.2019 r. powód w postępowaniu głównym skontaktował się z PKO w celu zawarcia umowy kredytu hipotecznego w wysokości 400 000 PLN. Przy tej okazji przekazano mu informacje w szczególności na temat ryzyka związanego z kredytami o zmiennym oprocentowaniu w ogólności. Nie otrzymał on żadnych informacji na temat sposobu funkcjonowania konkretnego wskaźnika referencyjnego.

42. 1.08.2019 r. strony postępowania głównego zawarły umowę o kredyt hipoteczny z okresem spłaty wynoszącym 20 lat na łączną kwotę 413 436,69 PLN z przeznaczeniem na zakup lokalu mieszkalnego (dalej: „umowa kredytu rozpatrywana w postępowaniu głównym”). Kredyt ten był opatrzony zmienną stopą oprocentowania, której wartość była obliczana na podstawie, po pierwsze, wskaźnika referencyjnego WIBOR 6M należącego do rodziny wskaźników referencyjnych WIBOR, który jest wskaźnikiem referencyjnym stóp oprocentowania w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 22 rozporządzenia 2016/1011 i którego wartość w dniu zawarcia tej umowy wynosiła 1,79%, a po drugie, stałej marży w wysokości 1,85%, przy czym mająca zastosowanie stopa oprocentowania była dostosowywana w zależności od zmian tego wskaźnika w wymiarze półrocznym.

43. W ogólnych warunkach umowy kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym wskaźnik referencyjny WIBOR 6M jest opisany jako wskaźnik referencyjny sześciomiesięcznych depozytów w złotych polskich na polskim rynku międzybankowym, ustalany zgodnie z regułami dotyczącymi w szczególności wskaźnika referencyjnego WIBOR i publikowany na stronie informacyjnej administratora tych wskaźników, którym jest GPW Benchmark.

44. Szczególne warunki tej umowy wskazują, że PKO poinformował kredytobiorcę o ryzyku związanym z zastosowaniem zmiennej stopy oprocentowania, przekładającym się w przypadku wzrostu wysokości wskaźnika referencyjnego na wzrost kwoty odsetek, a tym samym miesięcznych rat spłaty. Informacje na ten temat są zawarte również w ogólnych warunkach umowy.

45. Po bezskutecznym zakwestionowaniu przed PKO zgodności z prawem postanowień umownych dotyczących zmiennej stopy oprocentowania powód w postępowaniu głównym wniósł 18.09.2023 r. powództwo przeciwko temu bankowi do Sądu Okręgowego w Częstochowie (Polska), który jest sądem odsyłającym.

46. W powództwie tym wnosi on tytułem żądania głównego, po pierwsze, o stwierdzenie, że warunek umowy kredytu będący przedmiotem postępowania głównego dotyczący zmiennej stopy oprocentowania jest nieuczciwy w zakresie, w jakim odsyła do wskaźnika referencyjnego WIBOR 6M, i w związku z tym, że w tym zakresie warunek ten nie wiąże go, a w każdym razie jest nieważny, a po drugie, o zasądzenie na jego rzecz kwoty 10 828,93 PLN, powiększonej o odsetki za opóźnienie.

47. Sąd odsyłający wyjaśnia, że zdaniem powoda w postępowaniu głównym PKO nie przedstawiło rzetelnych, zrozumiałych i wyczerpujących informacji na temat ryzyka związanego z zawarciem umowy o kredyt ze zmiennym oprocentowaniem oraz ustalania wskaźnika referencyjnego WIBOR 6M, w szczególności zagadnień związanych z wpływem, jaki mają na kształtowanie wskaźnika referencyjnego WIBOR banki, w tym PKO, przekazujące dane wejściowe służące do ustalenia jego wartości, niezależnie od warunków gospodarczych panujących na krajowym rynku międzybankowym i od realiów gospodarczych. Powód w postępowaniu głównym twierdzi, że banki zapewniają sobie w ten sposób „ukrytą marżę”, podczas gdy warunki dotyczące zmiennej stopy oprocentowania powinny odnosić się do obiektywnych wskaźników, na które strony umów o kredyt nie mogą mieć żadnego wpływu. Z tego względu PKO jest w stanie wpłynąć na poziom zobowiązania kredytobiorcy dotyczącego odsetek, a ponadto przeniosło na tego ostatniego całe ryzyko związane ze zmianą stopy oprocentowania.

48. Powód w postępowaniu głównym stoi również na stanowisku, że PKO nie dostarczyło mu informacji dotyczących struktury wskaźnika referencyjnego WIBOR 6M, tak że nie był on w stanie ocenić ekonomicznych skutków swojego zobowiązania.

49. Co się tyczy skutków podnoszonej nieważności odesłania do tego wskaźnika, powód w postępowaniu głównym utrzymuje, że przedmiotowy warunek umowy kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym należy, w zakresie, w jakim zawiera on takie odesłanie, uznać za niezależny warunek i w związku z tym można go usunąć bez naruszenia istoty tej umowy, pozostawiając w mocy, jako stopę oprocentowania, jedynie stałą marżę ustanowioną na rzecz banku.

50. PKO kwestionuje twierdzenie, że wskaźnik referencyjny WIBOR 6M jest oderwany od rzeczywistych transakcji, a także, że istnieje możliwość manipulowania nim przez banki przekazujące dane dla tego wskaźnika lub zawarcia między nimi porozumienia mającego na celu określenie jego kolejnych wartości.

51. PKO podnosi, że powód w postępowaniu głównym został prawidłowo poinformowany o ryzyku związanym z zawarciem umowy kredytu o zmiennej stopie oprocentowania i podkreśla, że stopa oprocentowania przewidziana w umowie kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym była znacznie niższa od stopy odsetek ustawowych, a tym bardziej od maksymalnej stopy oprocentowania określonej w kodeksie cywilnym, w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym.

52. Sąd odsyłający zauważa, że zarzut podniesiony przez powoda w postępowaniu głównym dotyczy potencjalnie nieuczciwego charakteru stosowania wskaźnika referencyjnego WIBOR 6M w warunkach umowy kredytu hipotecznego dotyczących stosowania zmiennej stopy oprocentowania. Sąd ten stwierdza, że w niniejszej sprawie chodzi o kluczowy wskaźnik referencyjny w rozumieniu art. 20 ust. 1 rozporządzenia 2016/1011.

53. W pierwszej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad samą możliwością zbadania warunku dotyczącego stosowania zmiennej stopy oprocentowania w umowie kredytu hipotecznego zawartej w Polsce w świetle dyrektywy 93/13, biorąc pod uwagę jej art. 1 ust. 2.

54. Sąd odsyłający wskazuje bowiem, że metoda ustalania stopy oprocentowania przewidziana w umowie kredytu będącej przedmiotem postępowania głównego odpowiada art. 29 ust. 2 ustawy o kredycie hipotecznym, który przewiduje, że jeżeli stopa oprocentowania nie jest stała, stopę oprocentowania określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego i ustaloną kwotę marży. W związku z tym w przypadku zastosowania zmiennej stopy oprocentowania ustawa nakłada obowiązek stosowania wskaźnika referencyjnego. Istotne może być również to, że w przypadku gdy wskaźnik ten jest kluczowym wskaźnikiem referencyjnym uregulowanym w rozporządzeniu 2016/1011, tak jak w niniejszej sprawie, ochrona konsumentów zostałaby znacznie wzmocniona w porównaniu ze stosowaniem innego rodzaju wskaźników.

55. W drugiej kolejności, na wypadek gdyby badanie spornego warunku umowy kredytu rozpatrywanej w postępowaniu głównym było możliwe w świetle dyrektywy 93/13, sąd odsyłający uważa, że jest on objęty głównym przedmiotem umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej dyrektywy, i w związku z tym zastanawia się, czy został spełniony wymóg przejrzystości ustanowiony w tym przepisie.

56. W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że warunek ten określa metodę dostosowywania stopy oprocentowania i częstotliwość dostosowań, że umowny wskaźnik referencyjny jest opracowywany przez administratora posiadającego zezwolenie zgodnie z rozporządzeniem 2016/1011, że umowa ta zawiera informacje dotyczące tego administratora i podstawy ustalenia tego wskaźnika oraz że jego kolejne wartości są łatwo dostępne dla opini (...)