Zmiana wskaźnika referencyjnego w bankach – wnioski z perspektywy compliance i ładu korporacyjnego

Benchmark transition in banks: compliance and corporate governance lessons

Monitor Prawa Bankowego 2026/03 Marzec

Abstrakt

Artykuł ma charakter dogmatyczno-analityczny i dotyczy problematyki zarządzania zmianą wskaźnika referencyjnego w banku na tle wdrażania nowego wskaźnika. Celem opracowania jest analiza obowiązków banków jako użytkowników takich wskaźników wynikających z rozporządzenia BMR, ze szczególnym uwzględnieniem roli komórki do spraw zgodności (compliance) oraz ładu korporacyjnego. W opracowaniu podjęto próbę wykazania, że zmiana wskaźnika referencyjnego nie stanowi wyłącznie zagadnienia technicznego, lecz jest procesem o istotnych konsekwencjach prawnych, organizacyjnych i kontraktowych. W artykule przeanalizowano relacje pomiędzy regulacją BMR, prawem bankowym oraz prawem cywilnym, w tym wpływ zmiany wskaźnika na treść stosunków umownych i rozkład ryzyk kontraktowych. Główna teza opracowania zakłada, że wdrożenie jakiegokolwiek nowego wskaźnika referencyjnego może stanowić modelowy przykład zarządzania istotną zmianą regulacyjną w banku, o ile proces ten zostanie właściwie osadzony w systemie compliance i nadzorowany przez organy banku. Opracowanie wskazuje na znaczenie dokumentacji, kontroli wewnętrznej oraz audytu jako narzędzi zapewniających zgodność procesu zmiany wskaźnika z prawem i oczekiwaniami nadzorczymi, podkreślając jego wartość poznawczą dla praktyki bankowej.

Słowa kluczowe

wskaźniki referencyjne, rozporządzenie BMR, compliance w bankach, ład korporacyjny

Abstract

This article adopts a doctrinal and analytical approach to the issue of managing the change of a benchmark rate in banks, using the implementation of a new benchmark as its central case study. The purpose of the article is to analyse the obligations of banks as benchmark users arising from the Benchmark Regulation (BMR), with particular emphasis on the role of the compliance function and corporate governance mechanisms. The article demonstrates that the replacement of a benchmark rate should not be viewed as a purely technical exercise, but rather as a complex legal and organisational process with significant contractual implications. The analysis addresses the interaction between the BMR, banking law and civil law, including the impact of benchmark changes on contractual relationships and the allocation of contractual risks. The main thesis advanced in the article is that the implementation of a new benchmark may serve as a model example of managing a major regulatory change in a bank, provided that the process is properly embedded within the compliance framework and subject to effective oversight by the bank’s governing bodies. The article highlights the importance of documentation, internal control and internal audit as key instruments for ensuring the legality, transparency and supervisory defensibility of the benchmark transition process, underlining its practical relevance for the banking sector.

Keywords

benchmark rates, Benchmark Regulation (BMR), banking compliance, corporate governance

Wojciech Kapica

Wprowadzenie

Zmiana wskaźnika referencyjnego stóp procentowych jest jednym z tych zagadnień, które pozornie wydają się oczywiste, a w rzeczywistości wymykają się prostym kwalifikacjom prawnym. W debacie publicznej i części opracowań eksperckich bywa ona sprowadzana do problemu technicznego albo wręcz przejawu antykonsumenckiego zachowania lobby bankowego, ewentualnie do konsekwencji zastosowania takiego lub innego trybu zastąpienia starego wskaźnika referencyjnego. Takie ujęcia są wygodne, ale niewystarczające w debacie prawniczej. Nie oddają one ani ciężaru normatywnego tej zmiany, ani jej rzeczywistych konsekwencji po stronie banków i ich relacji z klientami. Wskaźnik referencyjny przez lata funkcjonował w umowach finansowych jako element niejako „dany”. Był obecny, ale rzadko stawał się przedmiotem refleksji prawnej lub sporów z klientami. Tymczasem z perspektywy konstrukcji zobowiązania odgrywał rolę znacznie większą niż mogłoby się wydawać. To on współkształtował wysokość świadczenia, rozkład ryzyka ekonomicznego oraz przewidywalność zobowiązań po obu stronach umowy. Reforma wskaźników referencyjnych obnażyła tę zależność w sposób dość brutalny, zmuszając do ponownego zadania pytań, które wcześniej pozostawały w tle.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 w sprawie wskaźników referencyjnych[1] nie było jedynie odpowiedzią na konkretne zjawiska rynkowe. Wprowadziło zmianę jakościową w podejściu do wskaźników referencyjnych jako takich. Wskaźnik referencyjny przestał być traktowany wyłącznie jako wypadkowa praktyki rynkowej czy historycznie ukształtowany element ekonomicznej rzeczywistości, a zaczął funkcjonować jako element infrastruktury rynku finansowego, podlegający określonym standardom odporności, przejrzystości i nadzoru. Ten normatywny „awans” wskaźnika referencyjnego musiał wcześniej czy później przełożyć się na sposób jego stosowania w umowach bankowych.

Na tym tle planowane zastąpienie wskaźnika WIBOR nowym wskaźnikiem nie jest zdarzeniem incydentalnym. Jest fragmentem szerszej reformy, której celem jest ograniczenie ryzyka manipulacji i zwiększenie odporności wskaźników referencyjnych na zakłócenia rynkowe. Nowy wskaźnik oparty na rzeczywistych danych transakcyjnych, realizuje te cele na poziomie metodologicznym. To jednak dopiero punkt wyjścia. Z perspektywy banków znacznie istotniejsze jest pytanie, jak ta zmiana funkcjonuje „na styku” regulacji unijnej, a także prawa bankowego i prawa cywilnego. W tym miejscu pojawia się napięcie, którego nie da się rozwiązać jednym prostym zabiegiem interpretacyjnym. Bank jako użytkownik wskaźnika referencyjnego jest zobowiązany do stosowania wskaźnika zgodnego z wymogami prawa unijnego. Jednocześnie pozostaje stroną istniejących stosunków umownych, opartych na określonych oczekiwaniach co do stabilności i przewidywalności zobowiązań. Próba mechanicznego podporządkowania relacji kontraktowych imperatywnym wymogom regulacyjnym prowadziłaby do uproszczeń, które szybko ujawniłyby swoje konsekwencje w praktyce sądowej i nadzorczej.

Z drugiej strony ignorowanie wymogów wynikających z przepisów BMR nie wchodzi w grę. To napięcie stanowi jeden z centralnych problemów niniejszego opracowania. Nieprzypadkowo w tym kontekście pojawia się kwestia compliance oraz ładu korporacyjnego. Zmiana wskaźnika referencyjnego nie jest decyzją, którą można sprowadzić do poziomu operacyjnego. Wymaga ona rozstrzygnięć o charakterze zarządczym, a następnie ich właściwego nadzoru. Obejmuje bowiem jednocześnie ryzyko prawne, kontraktowe, reputacyjne oraz – co często umyka uwadze – ryzyko związane z oceną ex post, dokonywaną przez organy nadzoru lub sądy. Sposób zaprojektowania procesu zmiany ma w tym zakresie znaczenie niemniejsze niż sam wybór wskaźnika.

W tym artykule celowo została pominięta szczegółowa analiza obecnie proponowanego wskaźnika referencyjnego, którym jest POLSTR, oraz pojawiające się w przestrzeni publicznej dyskusje o sposobach zastąpienia WIBOR nowym wskaźnikiem. Nie dlatego, że zagadnienie to jest nieistotne, lecz dlatego, że w mojej ocenie skupienie się na perspektywie konkretnej zmiany wskaźnika utrudnia prezentowanie abstrakcyjnego modelu tranzycji w zakresie wskaźników. Punkt ciężkości przesuwam na obszar, który wciąż pozostaje niedostatecznie (...)