Administrator zastawu

Monitor Prawa Bankowego 2023/09 Wrzesień

Przedmiotem artykułu są wybrane zagadnienia związane z instytucją administratora zastawu. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.z.r.[1] w razie zabezpieczenia: 1) wierzytelności przysługującej dwóm lub więcej wierzycielom, 2) dwóch lub więcej wierzytelności wynikających z umów, 3) wierzytelności objętej układem w postępowaniu upadłościowym albo restrukturyzacyjnym – jeden z wierzycieli wskazany w umowie zawartej z pozostałymi wierzycielami lub w układzie może być upoważniony do zabezpieczenia zastawem rejestrowym wierzytelności przysługujących pozostałym wierzycielom i do wykonywania we własnym imieniu, ale na ich rachunek, praw i obowiązków zastawnika wynikających z umowy zastawniczej i przepisów prawa (administrator zastawu)[2].

Artur Nowacki

Tożsamość zastawnika

Pierwszą kwestią, która wymaga ustalenia, jest pytanie, do czyjego majątku nabywa się zastaw. Mamy bowiem do czynienia z jednym zastawem na zabezpieczenie wierzytelności różnych wierzycieli. Z art. 4 ust. 1 u.z.r. wynika w sposób jasny, kto jest stroną umowy zastawu („jeden z wierzycieli [...] może być upoważniony do zabezpieczenia [...]”), ale zastawnikiem nie jest strona tej umowy, ale ten, komu zastaw przysługuje.

Zgodnie z pierwszą możliwą interpretacją zastaw jest nabywany wyłącznie do majątku administratora[3]. Według drugiej interpretacji wchodzi on do majątków wszystkich wierzycieli osobistych, a więc jako ich wspólne prawo zastawnicze[4]. Za tą drugą interpretacją, którą uznaję za trafną, przemawia kilka argumentów.

Po pierwsze z perspektywy funkcjonalnej pożądana jest tożsamość osoby zastawnika oraz osoby wierzyciela[5]. Odmienna interpretacja zupełnie niepotrzebnie prowadziłaby do problemów, w szczególności w razie rozwiązania umowy o sprawowanie funkcji administratora zastawu, a także w trakcie pełnienia tej funkcji, gdy administrator pozostaje bierny albo podejmuje działania sprzeczne z interesami wierzycieli osobistych. Przyjąwszy pierwszą interpretację, w razie rozwiązania umowy administratorskiej nie byłoby wiadomo, komu przysługuje zastaw i kto może wykonywać prawa i obowiązki z niego wynikające. Żadna z potencjalnych interpretacji nie znajduje bowiem wyraźnego wsparcia w brzmieniu przepisów[6]: 

• pozostawanie byłego administratora jako zastawnika, jeśli tylko dalej istnieje, aż do momentu: 1) ustanowienia nowego administratora i przeniesienia nań zastawu, 2) przeniesienia zastawu łącznie na wszystkich wierzycieli osobistych lub 3) jego podziału między tych wierzycieli,
• automatyczne przejście zastawu na wierzycieli osobistych z chwilą rozwiązania umowy o sprawowanie administratora zastawu,
• przejściowa bezpodmiotowość prawa zastawu aż do momentu ustanowienia nowego administratora[7].

Niejasny byłby też – według interpretacji pierwszej – mechanizm transferu zastawu na nowego administratora, gdy nie towarzyszyłoby mu przeniesienie zabezpieczonej wierzytelności. Chodziłoby o zmianę administratora zastawu w kręgu dotychczasowych wierzycieli osobistych[8].

Po drugie za taką interpretacją przemawia literalne brzmienie art. 4 ust. 1 u.z.r. Zgodnie z tym przepisem: „jeden z wierzycieli wskazanych w umowie z pozostałymi wierzycielami lub w układzie może być upoważniony do zabezpieczenia zastawem rejestrowym wierzytelności przysługujących pozostałym wierzycielom (nie ma w tym miejscu wzmianki „własnym imieniu” – przyp. A.N.) i do wykonywania we własnym imieniu (sic!), ale na ich rachunek, praw i obowiązków zastawnika wynikających z umowy zastawniczej i przepisów prawa”. Gdyby administrator nabywał zastaw we własnym imieniu, dodatek w tym przepisie, że może on wykonywać „we własnym imieniu” prawa i obowiązki zastawnika, byłby zbędny. Wynikałoby to dostatecznie z tego, że byłby on wtedy jedynym zastawnikiem, a więc że chodziłoby o jego prawa i obowiązki.

Do innych wniosków prowadziłoby np. następujące brzmienie przepisu: „jeden z wierzycieli wskazanych w umowie z pozostałymi wierzycielami lub w układzie może być upoważniony do tego, aby we własnym imieniu, ale na ich rachunek, zabezpieczyć zastawem rejestrowym wierzytelności przysługujące pozostałym wierzycielom i wykonywać prawa i obowiązki zastawnika wynikające z umowy zastawniczej i przepisów prawa”, względnie: „jeden z wierzycieli wskazanych w umowie z pozostałymi wierzycielami lub w układzie może być upoważniony do tego, aby we własnym imieniu, ale na ich rachunek, zabezpieczyć zastawem rejestrowym wierzytelności przysługujące pozostałym wierzycielom” (z przysługiwania zastawu administratorowi dostatecznie wynikałaby możliwość wykonywania przez niego praw i obowiązków zastawnika).

Po trzecie zajęte stanowisko wspierają wnioski płynące z art. 17 ust. 2 u.z.r. Stosownie do tego przepisu przeniesienie zastawu rejestrowego „przysługującego administratorowi zastawu” jest skuteczne od chwili wpisu do rejestru zastawów nowego zastawnika upoważnionego do pełnienia funkcji administratora zgodnie z art. 4 ust. 1 u.z.r.[9]. Przepis ten czyni wyjątek od art. (...)