Abuzywna klauzula zmiennego oprocentowania

Monitor Prawa Bankowego 2023/01 Styczeń

Wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r. (I CSKP 166/21)

Wbrew ogólnej regule wyrażonej w art. 385¹ § 2 k.c. wyłączającej zastosowanie art. 58 § 3 k.c. w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień umownych, abuzywność klauzuli może prowadzić do upadku całej umowy, jeżeli bez tej klauzuli obowiązywanie umowy jest prawnie niemożliwe w świetle prawa krajowego, przy czym decydujące jest podejście obiektywne, wykluczające dopuszczalność uznania sytuacji jednej ze stron umowy za kryterium rozstrzygające o dalszym losie umowy.

Wyrokiem z 18.05.2017 r. (I CSK 556/16), niepubl., Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego z 11.02.2016 r. oddalający apelację pozwanej M.L. od wyroku Sądu Okręgowego z 16.10.2014 r., zasądzającego od niej na rzecz powodowego Banku kwotę 114 630,93 zł, z ustawowymi odsetkami od 23.03.2013 r. do dnia zapłaty, z tytułu poręczenia wekslowego, i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W sprawie ustalono m.in., że 13.12.2000 r. Bank udzielił Z.T. pożyczki gotówkowej na cel konsumpcyjny w kwocie 200 000 zł na okres od 13.12.2000 r. do 13.12.2004 r. („Umowa pożyczki”), której zabezpieczeniem był – zgodnie z § 8 ust. 1 Umowy pożyczki – weksel in blanco („Weksel”), poręczony m.in. przez pozwaną. Wobec zaprzestania spłat rat pożyczki, 26.06.2002 r. powód wystawił Bankowe Tytuły Egzekucyjne („BTE”) nr 215/(…) (przeciwko pożyczkobiorcy) i nr 216/(…) (przeciwko pozwanej) i po uzyskaniu klauzul wykonalności zainicjował przeciwko tym dłużnikom postępowania egzekucyjne (…). Wyrokiem z 21.11.2012 r. Sąd Rejonowy pozbawił BTE nr 216/(…) wykonalności w całości, uznając, że doszło do przedawnienia świadczenia objętego postępowaniem egzekucyjnym (prowadzonym przeciwko pozwanej). W tej sytuacji 15.03.2013 r. powód wypełnił Weksel zgodnie z deklaracją wekslową na kwotę aktualnego zadłużenia, tj. 273 648 zł, z datą płatności na 22.03.2013 r., i pismem z tego samego dnia poinformował o tym poręczycieli (w tym pozwaną), wzywając ich do zapłaty tej kwoty (…).

Uchylając wyrok z 11.02.2016 r., Sąd Najwyższy zgodził się z zapatrywaniem Sądu Apelacyjnego, że o uzupełnieniu weksla in blanco zgodnie z upoważnieniem osoby na nim podpisanej można mówić jedynie wtedy, gdy uzupełnienie to nastąpiło przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego zabezpieczeniu. Wyraził stanowisko, iż zarzut uzupełnienia weksla po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego przysługuje również poręczycielowi. Tym niemniej za gołosłowną uznał ocenę Sądu odwoławczego, że in casu Weksel został uzupełniony przed upływem terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, tj. z Umowy pożyczki. Zwrócił bowiem uwagę, że okoliczności istotne dla tej oceny nie zostały ustalone, podobnie jak nie zostało ustalone, kiedy rozpoczął się i zakończył bieg przedawnienia, w tym czy uległ on zawieszeniu lub przerwaniu.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z 22.10.2018 r. Sąd Apelacyjny ponownie oddalił apelację pozwanej. Nie podzielił zarzutu uzupełnienia Weksla przez powoda niezgodnie z zawartym porozumieniem (deklaracją wekslową), tj. po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego (…).

Skargę od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana, zaskarżając go w całości (…).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

(…) Już na wstępie należy zwrócić uwagę, że wskazane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 386 § 1 i art. 385 k.p.c. co do zasady nie mogą stanowić samodzielnej podstawy służącej do formułowania zarzutów naruszenia przepisów postępowania i jako podstawy skargi wymagają konkretyzacji przez wskazanie przepisów postępowania, których naruszenie doprowadziło do bezzasadnego oddalenia apelacji, zamiast jej uwzględnienia [por. wyroki SN: z 28.02.2019 r. V CSK 633/17), niepubl. i z 26.02.2020 r. (V CSK 459/18), niepubl. oraz przywoływane tam orzecznictwo]. O wyjątku można by mówić jedynie wtedy, gdyby – mimo uznania apelacji za zasadną – Sąd drugiej instancji oddalił ją albo gdyby, uznając apelację za całkowicie bezzasadną, zmienił zaskarżony wyrok i orzekł co do istoty sprawy (por. art. 386 § 1 k.p.c.), czego skarżąca w istocie nie zarzuca i co w sprawie nie miało miejsca.

Spośród pozostałych zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej, pierwsza grupa (…) zasadza się na tezie, że wbrew stanowisku Sądu odwoławczego Weksel został uzupełniony po upływie terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego (Umowa pożyczki), które nastąpiło 3.10.2006 r. (…). Ustosunkowując się do przedstawionej argumentacji, należy zwrócić uwagę, że jej podstawą są okoliczności, które nie były przedmiotem ustaleń Sądów meriti (…).

Druga grupa zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej (…) zasadza się na twierdzeniu, że Umowa pożyczki była nieważna, co Sądy powinny uwzględnić z urzędu. Zdaniem skarżącej określone w § 7 ust. 2 Umowy przesłanki zmiany oprocentowania (stopy podstawowej Banku) zostały sformułowane w sposób, który zapewniał Bankowi zbyt daleko idącą uznaniowość w tym względzie i możliwość kierowania się wyłącznie własnymi korzyściami, co wynikało zarówno ze zbyt ogólnego sformułowania czynników mogących uzasadniać zmianę (np. zmiana poziomu inflacji, zmiany rentowności papierów skarbowych czy zmiana stawek WIBOR, bez (...)