Abstrakt

Artykuł dokonuje przeglądu wynikających z dyrektywy 2023/2225 mechanizmów mitygujących ryzyko nadmiernego zadłużenia konsumentów w kontekście zasady odpowiedzialnego kredytowania. Wyróżnia on środki ochrony stosowane w fazie przedkontraktowej, w tym dokonywaną w interesie konsumenta ocenę zdolności kredytowej, oraz środki znajdujące zastosowanie na etapie wykonywania umowy o kredyt, takie jak restrukturyzacja zadłużenia. Artykuł podejmuje pytanie o napięcie między ochroną autonomii konsumentów a ochroną przed ich nadmiernym zadłużeniem, także wbrew ich woli. W tekście przeanalizowano także nowe regulacje związane z przeciwdziałaniem nadmiernemu zadłużeniu konsumentów o znaczeniu systemowym, jakimi są regulacja usług doradczych, usług doradczych w zakresie zadłużenia (poradnictwa oddłużeniowego) i zasad wynagradzania personelu kredytodawców.

Słowa kluczowe

CCD2, kredyt konsumencki, zasada odpowiedzialnego kredytowania, ocena zdolności kredytowej, restrukturyzacja zadłużenia.

Abstract

This article reviews the instruments mitigating the risk of consumer over-indebtedness in the Directive 2023/2225 in the context of the principle of responsible lending. It focuses on measures required in the pre-contractual stage, including creditworthiness assessment which should be carried out in the interest of consumer, as well as those applicable at the later stages, such as debt restructuring. It further addresses the tension between protecting consumers from over-indebtedness, sometimes against their will, and protecting consumer autonomy. The paper also analyses systemic measures addressing the problem of consumer over-indebtedness, namely advisory services, including debt advisory services, and rules applicable to creditors’ staff remuneration.

Keywords

CCD2, consumer credit, responsible lending, creditworthiness assessment, forbearance measures.

Maciej Bujalski

Wprowadzenie

Dyrektywa 2023/2225[1], tak jak jej poprzedniczka – dyrektywa 2008/48[2] – realizuje ideę odpowiedzialnego kredytowania, dążąc do takiego ukształtowania rynku kredytów konsumenckich, by konsumenci nie zaciągali zobowiązań kredytowych, których nie są w stanie zrealizować lub które są nadmiernym obciążeniem dla ich budżetu[3]. W tym celu dyrektywa 2023/2225 wprowadza różne mechanizmy służące ograniczeniu ryzyka nadmiernego zadłużenia się konsumentów, spośród których największy nacisk kładzie na ocenę zdolności kredytowej, sprzeciwiając się udzieleniu kredytu wobec negatywnej oceny zdolności kredytowej konsumenta (co utożsamia się niekiedy z ideą odpowiedzialnego kredytowania w znaczeniu wąskim[4]). To założenie realizuje przez art. 18 ust. 6 dyrektywy 2023/2225, który zezwala na udzielenie kredytu wyłącznie, gdy wynik oceny zdolności kredytowej wskazuje, że wykonanie przez konsumenta zobowiązań wynikających z umowy o kredyt konsumencki zgodnie z warunkami tej umowy jest prawdopodobne[5]. Sprowadzenie jednak kwestii przeciwdziałania nadmiernemu zadłużaniu się konsumentów do nieudzielania kredytów konsumentom, którzy mogą mieć problem z ich spłatą, jest zbytnim uproszczeniem. Prawodawca unijny zdecydował się bowiem wypracować szersze instrumentarium, które ma na celu zniwelowanie ryzyka nadmiernego zadłużenia się konsumentów lub zminimalizowania jego skutków.

W artykule dokonano przeglądu tych mechanizmów i ich kształtu. W pierwszej kolejności przeanalizowano mechanizmy znajdujące zastosowanie w ramach indywidualnego stosunku umowy o kredyt konsumencki. Na etapie przedkontraktowym wyróżniono obowiązek udzielenia konsumentowi wyjaśnień i oceny zdolności kredytowej. Drugi z wymienionych obowiązków, jak wspomniano, jest immanentnie wpisany w realizację zasady odpowiedzialnego kredytowania i wymaga szczególnej uwagi. Nie jest jednak celowe ogólne omówienie konstrukcji i znaczenia obowiązku oceny zdolności kredytowej[6]. Uwaga zostanie poświęcona zmianom, które niesie w tym zakresie ze sobą dyrektywa 2023/2225, wobec wyraźnego wskazania w art. 18 ust. 1, że oceny zdolności kredytowej dokonuje się w interesie konsumenta, aby zapobiec praktykom nieodpowiedzialnego udzielania kredytów i nadmiernemu zadłużeniu, a także w odniesieniu do automatyzacji przetwarzania danych w toku oceny zdolności kredytowej. Kolejno przeanalizowano instrumenty służące ochronie autonomii decyzyjnej konsumenta – zakaz udzielania kredytów bez wniosku i wyraźnej zgody konsumenta oraz prawo odstąpienia od umowy o kredyt konsumencki – i ich wpływ na realizację zasady odpowiedzialnego kredytowania. Nadmiernemu zadłużeniu konsumentów służą też przepisy dotyczące treści umowy o kredyt konsumencki, limitujące wysokość odsetek i pozaodsetkowych kosztów kredytu. Środkiem, który może znaleźć zastosowanie na etapie wykonywania umowy, jest z kolei restrukturyzacja zadłużenia.

Równocześnie, na tym tle, w artykule podjęto ogólniejsze pytanie o potencjalny konflikt między autonomią konsumentów a środkami mitygującymi ryzyko ich nadmiernego zadłużenia oraz o ewolucję umów konsumenckich w kierunku umów altruistycznych, w których strona profesjonalna nie realizuje w pełni (wyłącznie) swojego interesu ekonomicznego, a zobowiązana jest uwzględnić dobrostan konsumenta[7]. Konieczne jest też uwzględnienie, czy w świetle dyrektywy 2023/2225 mitygacja ryzyka nadmiernego zadłużania się konsumentów ma na celu ochronę indywidualnego interesu konsumentów (i to jest zasadnicza dyrektywa wykładni przepisów służących przeciwdziałaniu nadmiernemu zadłużeniu konsumentów), czy też są to raczej środki o charakterze makroostrożnościowym, mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa i sprawnego funkcjonowania rynku kredytów konsumenckich.

Obok mechanizmów związanych z indywidualnym stosunkiem kredytowym dyrektywa 2023/2225 przewiduje rozwiązania wpływające na ogólny kształt rynku kredytów konsumenckich, które także służą przeciwdziałaniu nadmiernemu zadłużaniu się konsumentów i wymagają omówienia. Do takich zaliczono regulację świadczenia usług doradczych, usług doradczych w zakresie zadłużenia oraz przepisy dotyczące zasad wynagradzania personelu kredytodawców i pośredników kredytowych.

Opracowanie skupia się więc na systemowym podejściu do mitygacji ryzyka nadmiernego zadłużania się konsumentów i zmian, które w tym przedmiocie wprowadza dyrektywa 2023/2225. Przepisy transponujące tę dyrektywę powinny być stosowane w państwach członkowskich od 20.11.2026 r. Na chwilę złożenia tego artykułu Polska nie przyjęła jeszcze nowej ustawy o kredycie konsumenckim. Zadeklarowano też, że nie będą kontynuowane prace nad projektem opracowanym przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów[8]. Artykuł koncentruje się więc przede wszystkim na rozwiązaniach wynikających bezpośrednio z dyrektywy 2023/2225. Ponieważ jednak dyrektywa jest poddana harmonizacji pełnej, rozwiązania, które zostaną ostatecznie przyjęte, nie będą istotnie odbiegać od brzmienia dyrektywy, a przeprowadzona analiza zachowa aktualność z perspektywy prawa polskiego. Uwzględniając, że dalej prowadzone są prace legislacyjne nad nową ustawą o kredycie konsumenckim, zdecydowano się także spojrzeć krytycznie na rozwiązania dotychczasowego projektu, by na tej podstawie sformułować pewne wnioski co do pożądanego kształtu polskiej transpozycji dyrektywy 2023/2225.

Odpowiednie wyjaśnienia

Reżym prawny kredytów konsumenckich ukształtowany jest w ramach paradygmatu ochrony konsumentów przez informację, czemu towarzyszy szereg obowiązków informacyjnych na etapie przedkontraktowym i na etapie zawarcia umowy[9]. W założeniu wszelkie przedstawiane konsumentowi informacje mają ułatwić mu podjęcie racjonalnej decyzji o zaciągnięciu zobowiązania kredytowego. W praktyce jednak, wobec zjawiska przeciążenia informacyjnego, ich liczba i sposób przekazania powodują, że stanowią one środek o ograniczonej użyteczności[10]. Nie pozwalają one konsumentom rzeczywiście ocenić, czy będą w stanie zrealizować zaciągane zobowiązanie. Wobec ich standaryzacji, w tym wykorzystania jednolitego formularza informacyjnego, ogólne obowiązki informacyjne należy raczej wiązać z umożliwieniem konsumentom łatwego porównania ofert na rynku, niż ze zwalczaniem ryzyka nadmiernego zadłużania się konsumentów.

Inaczej należy ocenić obowiązek udzielenia odpowiednich wyjaśnień wynikający z art. 12 dyrektywy 2023/2225. Przepis ten zobowiązuje kredytodawców do udzielenia konsumentom, przed zawarciem umowy, wyjaśnień dotyczących proponowanych umów o kredyt konsumencki oraz umów o świadczenie usług dodatkowych. Wyjaśnienia te mają umożliwić konsumentowi ocenę, czy proponowane umowy są dostosowane do jego potrzeb i sytuacji finansowej. Istota obowiązku udzielenia odpowiednich wyjaśnień polega na tym, że jego realizacja nie sprowadza się do przedstawienia konsumentowi określonych informacji – mimo że obowiązek ten obejmuje większość informacji objętych przedkontraktowym obowiązkiem informacyjnym – a do podjęcia środków pozwalających indywidualnemu konsumentowi na zrozumienie otrzymanych informacji[11]. Jak stwierdzono w motywie 45 dyrektywy 2023/2225 wyjaśnienia powinny być przedstawione „w sposób spersonalizowany, tak aby konsument mógł zrozumieć wpływ, jaki mogą one mieć na jego sytuację ekonomiczną, w tym konsekwencje prawne i finansowe, które mogą wynikać z niewłaściwego wykonania zobowiązań umownych”. Obowiązek udzielenia wyjaśnień jest więc, w porównaniu do obowiązków informacyjnych, przedmiotem daleko posuniętej indywidualizacji – tak co do osoby konsumenta (wymaga bezpośredniej, choć niekoniecznie osobistej, interakcji[12]), jak i odniesienia do umów, których zawarcie rozważa konsument[13].

Ma on pozwolić konkretnemu konsumentowi podjąć decyzję o zaciągnięciu zobowiązania kredytowego, przy świadomości, że jest ono dopasowane do jego potrzeb i będzie on w stanie je wykonać. Dlatego też wymaga się, by odpowiednie wyjaśnienia objęły opis skutków zawarcia umowy o kredyt konsumencki i konsekwencji zalegania przez konsumenta ze spłatą (art. 12 ust. 1 lit. c CCD2). Odczytywany w tym kontekście obowiązek udzielenia wyjaśnień stanowi środek mitygacji ryzyka nadmiernego zadłużania s (...)