Oświadczenie o potrąceniu a zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym

Set-off within bankruptcy proceedings in the context of lodgement of claims

Monitor Prawa Bankowego 2026/04 Kwiecień

Abstrakt

Artykuł dotyczy problematyki relacji pomiędzy oświadczeniem o potrąceniu złożonym po ogłoszeniu upadłości jednej ze stron a zgłoszeniem wierzytelności, której dotyczy potrącenie, w postępowaniu upadłościowym. Autorzy stawiają tezę, że dokonanie zgłoszenia wierzytelności jest warunkiem niezbędnym dla skutecznego potrącenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Oświadczenie o potrąceniu złożone po ogłoszeniu upadłości nie odniesie zatem skutku, jeżeli wierzytelność względem upadłego będąca przedmiotem potrącenia nie zostanie poddana zgłoszeniu zgodnie z przepisami prawa upadłościowego.

Słowa kluczowe

Potrącenie, zgłoszenie wierzytelności, upadłość, oświadczenie o potrąceniu.

Abstract

The article addresses the relationship between a declaration of set-off submitted after the declaration of bankruptcy of one of the parties and the lodging of the claim subject to that set-off in bankruptcy proceedings. The authors advance the thesis that the lodging of a claim constitutes a necessary condition for the effective set-off of claims in bankruptcy proceedings. Consequently, a declaration of set-off submitted after the declaration of bankruptcy will not produce legal effects if the claim against the bankrupt that is the subject of the set-off has not been lodged in accordance with the provisions of the Bankruptcy Law.

Keywords

Set-off, lodgement of claims,bankruptcy, set-off statement.

Karol Tatara

Łukasz Trela

Wprowadzenie

Przedmiotem analizy w ramach niniejszego artykułu jest zagadnienie zależności skutecznego potrącenia wierzytelności przysługującej wobec upadłego z wierzytelnością należącą do masy upadłości w trakcie postępowania upadłościowego od formalnego zgłoszenia wierzytelności przez wierzyciela w tym postępowaniu.

Rozliczenie wierzytelności poprzez potrącenie w czasie trwania postępowania upadłościowego jest co do zasady dopuszczalne. W myśl art. 93 ust. 1 p.u.[1]: „Potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił”. Ustawa przewiduje jednak pewne ograniczenia (art. 93-96 p.u.)^[2]. Jedno z nich regulowane jest w art. 96 p.u., który stanowi, iż „wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności”. Na tle tego przepisu pewne kontrowersje wiążą się z rozstrzygnięciem, czy jego znaczenie polega na tym, iż wyłącza on jedynie możliwość skutecznego potrącenia wierzytelności upadłościowej (tj. powstałej przed ogłoszeniem upadłości) po dokonanym zgłoszeniu wierzytelności, czy też ustanawia on zgłoszenie wierzytelności ustawowym warunkiem potrącenia (tzn. nie będzie skuteczne oświadczenie o potrąceniu, jeżeli w postępowaniu upadłościowym nie doszło do zgłoszenia wierzytelności).

W praktyce problem dotyczy najczęściej sytuacji osoby, wobec której syndyk masy upadłości innego podmiotu dochodzi roszczenia z wierzytelności należącej do masy, a ta osoba broniąc się jako pozwana w procesie podnosi zarzut potrącenia. Powstaje pytanie, czy takie potrącenie odniesie skutek, jeżeli wskazana osoba w postępowaniu upadłościowym nie dokonała zgłoszenia wierzytelności i nie złożyła w nim oświadczenia o potrąceniu.

W doktrynie i orzecznictwie dominuje, słuszne naszym zdaniem, stanowisko, według którego, jeżeli podmiot chce dokonać potrącenia po ogłoszeniu upadłości drugiej strony, oprócz złożenia oświadczenia w tym przedmiocie syndykowi powinien także zgłosić przedstawianą do potrącenia wierzytelność zgodnie z przepisami prawa upadłościowego (o ile według zasad ogólnych należy ona do wierzytelności, które muszą być zgłoszone, aby wierzyciel mógł uczestniczyć w postępowaniu), bez czego potrącenie nie odniesie skutku (także w procesie z powództwa syndyka). Pogląd przeciwny jest w mniejszości, choć w ostatnim czasie została podjęta próba jego obrony[3]. 

W niniejszym artykule autorzy skoncentrują się na analizie art. 96 p.u. i ustaleniu jego właściwego znaczenia w kontekście zasad rządzących postępowaniem upadłościowym. Poza zakresem rozważań pozostają kwestie związane ze skutecznością potrącenia w świetle ogólnych przepisów procedury cywilnej, w szczególności art. 203¹ k.p.c.[4].

Potrącenie dokonane przez wierzyciela w przypadku upadłości drugiej strony

Zgodnie z art. 498 § 1 k.c.[5]: „Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym”. Z kolei art. 498 § 2 k.c. stanowi, że: „Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej”.

Wyjaśnić należy, iż czynność potrącenia pełni w obrocie funkcję zapłaty prowadząc do umorzenia wzajemnych zobowiązań tak, jakby dłużnicy spełnili świadczenia; stanowi zatem sposób zaspokojenia wierzytelności[6]. W myśl art. 499 k.c.: „Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe”.

Z kolei w postępowaniu upadłościowym możliwość realizacji roszczenia poprzez potrącenie daje wierzycielowi szansę uzyskania zaspokojenia w sposób preferencyjny, poza kolejnością wskazaną w art. 342 p.u. Zaznacza się, iż: „Dokonanie potrącenia przez wierzyciela upadłościowego zapewnia mu uprzywilejowane zaspokojenie jego wierzytelności z pominięciem podziału funduszów masy upadłości”[7]. W zakresie, w jakim możliwe jest skorzystanie z potrącenia, podmiot nie musi konkurować z pozostałymi wierzycielami upadłościowymi.

W zwyklej sytuacji wierzytelność upadłego będąca składnikiem masy upadłości podlega likwidacji przez syndyka w drodze zbycia albo ściągnięcia (art. 331 ust. 1 p.u.). Pochodzące stąd środki przeznaczone są do równomiernego podziału pomiędzy wszystkich wierzycieli z zachowaniem kryteriów opisanych w art. 342 p.u. Jeżeli jednak wierzyciel dokonuje potrącenia, nawet cała wartość (gdy wierzytelność wierzyciela jest równa bądź wyższa od wierzytelności upadłego) pochodząca z wierzytelności upadłego (masy upadłości) może być przeznaczona na jego zaspokojenie i wówczas z tego składnika majątku upadłego inni wierzyciele nic nie otrzymają.

W związku z powyższym, z uwagi na to, że potrącenie daje wierzycielowi przywilej preferencyjnego zaspokojenia, stanowiąc niejako wyjątek od zasady równomiernej spłaty wszystkich wierzycieli oraz od zasad likwidacji wierzytelności należącej do masy, przesłanki skuteczności potrącenia w upadłości nie powinny być wykładane rozszerzająco. Należy mieć także na względzie potrzebę ochrony innych uczestników, w świetle wyrażonej w art. 2 ust. 1 p.u. zasady maksymalizacji zaspokojenia wierzycieli, pamiętając, iż postępowanie upadłościowe jest postępowaniem zbiorowym służącym wspólnemu dochodzeniu roszczeń przez wszystkich wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (art. 1 ust. 1 pkt 1 p.u.), ma zatem na celu zrównoważenie interesów majątkowych rozmaitych podmiotów związanych stosunkami prawnymi z upadłym.

Zgłoszenie wierzytelności

Podkreślenia wymaga, iż wierzyciel, aby móc aktywnie uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym oraz wziąć udział w podziale funduszy masy upadłości, powinien dokonać zgłoszenia wierzytelności (art. 236 ust. 1 p.u.; z wyjątkiem wierzytelności zabezpieczonych rzeczowo i wierzytelności ze stosunku pracy, które zgodnie z art. 236 ust. 2 i 3 oraz art. 237 p.u. podlegają ujęciu na liście wierzytelności z urzędu). Zgłoszenie musi spełniać wymogi formalne (art. 240 p.u.) i należy go dokonać, zgodnie z art. 216a p.u., za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe w ramach Krajowego Rejestru Zadłużonych (z wyjątkiem wierzycieli wskazanych w art. 216aa p.u., którzy mogą dokonać zgłoszenia z pominięciem tego systemu). Brak zgłoszenia oznacza, że wierzyciel rezygnuje z uczestnictwa w postępowaniu, w konsekwencji czego (o ile nie należy do wierzycieli umieszczanych na liście wierzytelności z urzędu) nie jest w nim uwzględniany i nie uzyskuje w nim z tytułu tej wierzytelności zaspokojenia. Uzależnienie uczestnictwa w postępowaniu od zgłoszenia wierzytelności, z jednej strony jest przejawem respektowania autonomii woli wierzyciela (który samodzielnie decyduje o wzięciu w nim udziału), a z drugiej strony kreuje swoisty mechanizm zachowania transparentności konkurencji wierzycieli wyłączając z postępowania tych, którzy nie wykazują woli uczestnictwa, premiując wierzycieli aktywnych i stwarzając im lepsze perspektywy zaspokojenia względem wierzycieli biernych. W tym zakresie obowiązują reguły odmienne niż w postępowaniu restrukturyzacyjnym, w którym wierzytelności uwzględniane są z urzędu i wierzyciel nie musi ich zgłaszać.

W świetle powyższego, syndyk nie rozpoznaje w postępowaniu upadłościowym (w tym nie ujmuje na liście wierzytelności i nie uwzględnia w planach podziału) wierzytelności, które nie zostały skutecznie zgłoszone przez wierzycieli w przewidzianej ustawą procedurze (z wyjątkiem wierzytelności umieszczanych na liście z urzędu).

Biorąc pod uwagę, że potrącenie jest szczególnym sposobem zaspokojenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, zastępując niejako uczestnictwo w podziale funduszy masy upadłości, uznać należy, iż dla skuteczności potrącenia wymagane jest zgłoszenie wierzytelności, podobnie jak jest to niezbędne dla ujęcia wierzytelności w planie podziału. Innymi słowy, syndyk nie może uwzględnić potrącenia odnoszącego się do wierzytelności, która nie była przedmiotem formalnego zgłoszenia. Z jego perspektywy wierzytelność niezgłoszona jest traktowana tak jakby nie istniała. Zaniechanie zgłoszenia jest bowiem równoznaczne z rezygnacją z dochodzenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym przez wierzyciela. Taka wierzytelność nie będzie zaspokajana w postępowaniu poprzez uczestnictwo w podziale sum uzyskanych z likwidacji, nie powinna być wobec tego zaspokajana także poprzez potrącenie. Nie ma bowiem uzasadnienia, aby zaspokojeniu w ramach upadłości (w tym poprzez potrącenie) ulegała wierzytelność, co do której sam wierzyciel nie wyraża woli uczestnictwa w postępowaniu, tym bardziej że potrącenie wiąże się z wygaśnięciem (umorzeniem) wzajemnej wierzytelności masy upadłości, czyli utratą określonej wartości masy, która mogłaby być przeznaczona na zaspokojenie ogółu wierzycieli. Skoro w postępowaniu nie może być rozpoznana wierzytelność przedstawiana do potrącenia (niezgłoszona), to konsekwentnie samo potrącenie nie będzie mogło odnieść skutku, a syndyk będzie mógł dochodzić w pełnym zakresie wierzytelności wzajemnej przysługującej upadłemu (oraz uzyskane stąd środki przeznaczyć na zaspokojenie ogółu wierzycieli).

Uznanie wierzytelności na liście

Zgłoszona przez wierzyciela wierzytelność jest następnie poddawana ocenie w ramach tworzenia listy wierzytelności (art. 244 i n. p.u.). W konsekwencji, w przypadku złożenia przez wierzyciela oświadczenia o potrąceniu, aby uznać potrącenie na potrzeby postępowania upadłościowego syndyk musi ustalić istnienie potrącanych wierzytelności. Przewidzianym przez ustawę trybem, w którym się to ocenia, jest sporządzenie listy wierzytelności na podstawie dokonanego przez wierzyciela zgłoszenia. Negatywna ocena przełoży się na niemożność uwzględnienia potrącenia (ponieważ dla postępowania nieistniejąca staje się jedna z potrącanych wierzytelności) i obowiązek likwidacji wzajemnej wierzytelności upadłego na zasadach ogólnych. W ten sposób chronione są interesy pozostałych wierzycieli, którzy otrzymają zaspokojenie ze środków uzyskanych ze zrealizowanej wierzytelności upadłego. Syndyk nie może uznać wierzytelności niezgłoszonej (poza wierzytelnościami zabezpieczonymi i pracowniczymi), a zatem nie może uwzględnić potrącenia odnoszącego się do wierzytelności, która nie została objęta zgłoszeniem wierzytelności.

W świetle powyższego potrącenie w postępowaniu upadłościowym w odniesieniu do wierzytelności podlegającej zgłoszeniu może być rozpoznane wyłącznie na liście wierzytelności. Złożenie oświadczenia o potrąceniu przez wierzyciela nie wyłącza konieczności przeprowadzenia procedury uznania przedstawianej przez niego do potrącenia wierzytelności w trybie przewidzianym dla tworzenia listy wierzytelności. Za każdym uwzględnionym w upadłości potrąceniem musi bowiem stać dorozumiane uznanie wierzytelności przez syndyka. Z oczywistych względów potrącenie jest skuteczne jedynie wówczas, gdy istnieją potrącane wierzytelności. Zatem, aby potrącenie mogło zostać uznane wobec uczestników i organów postępowania upadłościowego, w pierwszej kolejności musi zostać rozpoznane istnienie wierzytelności. W przypadku wierzytelności wobec upadłego powstałej przed ogłoszeniem upadłości wyłącznym trybem jest procedura ustalania listy wierzytelności. Każda wierzytelność względem upadłego powinna być poddana procedurze rozpoznania w ramach tworzenia listy, zgodnie z art. 236 i n. p.u. Przy czym syndyk może uwzględnić jedynie te wierzytelności, które zostały formalnie zgłoszone na podstawie art. 236 p.u. (wyjątkiem są jedynie uwzględniane z urzędu wierzytelności zabezpieczone i pracownicze). Wierzytelność, która jest potrącana przez wierzyciela, nie została zwolniona z konieczności jej ustalenia w myśl art. 236 i n. p.u. W przeciwnym razie istniałyby wierzytelności upadłościowe, które są zaspokajane poza procedurą z listy wierzytelności – na zasadzie samodzielnej decyzji syndyka, z pominięciem sformalizowanej kontroli sędziego-komisarza, sądu upadłościowego oraz pozostałych wierzycieli wykonywanej w ramach trybu skarżenia listy. Jednocześnie uznanie potrącenia przez syndyka jest równoznaczne z uznaniem wierzytelności (syndyk musi bowiem zbadać istnienie potrącanej wierzytelności), a to z kolei powinno podlegać kontroli innych wierzycieli poprzez wniesienie sprzeciwu w myśl art. 256 ust. 1 pkt 1 p.u. oraz samego upadłego zgodnie z art. 256 ust. 2 p.u.

Przykładowo, jeśli wierzyciel posiada wierzytelność 1000 zł i składa oświadczenie o potrąceniu z wierzytelnością upadłego wynoszącą 500 zł, to syndyk umieści na liście 500 zł, wskazując, że uznał potrącenie. To rozstrzygnięcie podlega wszystkim rygorom listy wierzytelności. Przy czym warunkiem uznania potrącenia jest uznanie wierzytelności. Co za tym idzie, wierzyciel nawet jeśliby złożył oświadczenie o potrąceniu syndykowi, to i tak powinien zgłosić wierzytelność. Bez zgłoszenia wierzytelności oświadczenie to jest bezskuteczne, ponieważ organy postępowania nie mają szans rozpoznać wówczas potrącanej wierzytelności, gdyż jedynym trybem, który pozwala na jej „dostrzeżenie” i uwzględnienie, jest zgłoszenie wierzytelności. Wierzytelność niezgłoszona jest traktowana na potrzeby postępowania upadłościowego jak nieistniejąca, więc nie może być ona przedmiotem żadnych czynności ze strony uczestników i organów postępowania, w tym nie może być spłacana ze środków masy upadłości i konsekwentnie nie może być także realizowana poprzez potrącenie z wierzytelnością należącą do masy upadłości. Podobnie jako nieistniejąca jest traktowana wierzytelność, której uznania na liście wierzytelności odmówiono po wyczerpaniu trybu przewidzianego ustawą. Stąd też warunkiem skuteczności potrącenia w postępowaniu upadłościowym jest nie tylko zgłoszenie wierzytelności, ale także jej uznanie na liście. Uznanie wierzytelności powiązane będzie w takiej sytuacji z uznaniem potrącenia. Rozstrzygnięcie w przedmiocie potrącenia znajdzie wyraz w treści listy wierzytelności.

Jeśli wierzyciel przedstawia do potrącenia wierzytelność niższą od wierzytelności upadłego bądź równą, to po pozytywnym rozpoznaniu wierzytelności i uznaniu potrącenia, na liście powinna być umieszczona kwota zero[8], przy czym w uzasadnieniu powinno być wskazane, iż wynika to z potrącenia. W tej sytuacji wartość 0 zł nie będzie oznaczała odmowy uznania wierzytelności. Rozstrzygnięcie będzie równoznaczne z uznaniem istnienia wierzytelności i uznaniem potrącenia. Wskazanie kwoty zero podkreśla, iż wierzytelność jest zaspokajana poprzez potrącenie i nie będzie brana pod uwagę na dalszym etapie postępowania, w szczególności w planach podziału[9].

W ramach tworzenia listy wierzytelności możliwe są następujące rozstrzygnięcia:

1. uznanie wierzytelności i uznanie potrącenia (w przypadku uznania istnienia wierzytelności i spełnienia przesłanek potrącenia);
2. uznanie wierzytelności i odmowa uznania potrącenia (w przypadku uznania istnienia wierzytelności przy braku przesłanek potrącenia);
3. odmowa uznania wierzytelności (w przypadku nieistnienia wierzytelności, co powoduje, iż rozważanie potrącenia w postępowaniu upadłościowym staje się bezprzedmiotowe).

Powiązanie skutecznego potrącenia ze zgłoszeniem wierzytelności znalazło wyraz w uzasadnieniu nowelizacji prawa upadłościowego, która weszła w życie 1.12.2021 r. Uchylono nią m.in. pkt 7) w art. 245 ust. 1 p.u., który stanowił, że na liście wierzytelności umieszcza się także informację, czy wierzycielowi przysługuje prawo potrącenia. Ustawodawca uznał za zasadne „wyeliminowanie konieczności podawania na liście wierzytelności informacji, czy wierzycielowi przysługuje prawo potrącenia, gdyż jeżeli takie prawo przysługuje, to powinno być wykonane najpóźniej ze zgłoszeniem wierzytelności i w razie uwzględnienia przez syndyka jest ono niejako »skonsumowane« przez uwzględnienie wierzytelności uznanej z uwzględnieniem potrącenia (art. 245 ust. 1 pkt 7 p.u., art. 86 ust. 2 pkt 6)”[10]. Przyjęto zatem, iż potrącenie odnosi skutek (co oznacza skonsumowanie prawa potrącenia) poprzez jego uwzględnienie przez syndyka w związku z uznaniem zgłoszonej i przedstawionej do potrącenia wierzytelności wierzyciela.

Przyjęciu, iż dla skuteczności potrącenia niezbędne jest zgłoszenie wierzytelności nie sprzeciwia się przy tym wykładnia literalna art. 96 p.u.

Zwrócić należy uwagę, iż uznanie, że zgłoszenie wierzytelności nie stanowi warunku skuteczności potrącenia, oznaczałoby, że art. 96 p.u. jest wewnętrznie sprzeczny. Zakłada on, że potrącenie może poprzedzać zgłoszenie wierzytelności. Jeżeli jednak potrącenie miałoby odnieść skutek już z chwilą złożenia oświadczenia w tym przedmiocie, co oznaczałoby umorzenie wierzytelności, to późniejsze zgłoszenie wierzytelności byłoby bezprzedmiotowe, dotyczyłoby bowiem nieistniejącej (wygasłej wskutek potrącenia) wierzytelności. Przyjąć zatem należy, iż dopiero zgłoszenie prowadzi do finalizacji procesu rozliczenia wierzytelności poprzez potrącenie, a skuteczność potrącenia podlega ustaleniu ze strony organów postępowania upadłościowego w drodze rozpoznania zgłoszonej wierzytelności (przedstawionej do potrącenia) w procesie tworzenia listy wierzytelności.

Kontrola w trybie sprzeciwu do listy wierzytelności

Przyjęcie powyższej interpretacji umożliwia również zabezpieczenie interesów ogółu wierzycieli, którzy mają możliwość kontroli skuteczności potrącenia poprzez wniesienie sprzeciwu co do zgłoszonej przez inny podmiot wierzytelności przedstawionej do potrącenia – w ramach zaskarżenia listy wierzytelności (por. art. 256 ust. 1 p.u.). W trybie procedury sprzeciwowej możliwa jest także kontrola samego potrącenia (w szczególności poprzez wykazywanie braku jego przesłanek, przy niekwestionowaniu istnienia wierzytelności). Jest to istotne o tyle, że potrącenie wpływa na zaspokojenie roszczeń wszystkich wierzycieli w postępowaniu upadłościowym, ponieważ jak zaznaczono powyżej, w przypadku potrącenia faktyczne zaspokojenie ze składnika majątku upadłego, jakim jest jego wierzytelność, uzyskuje jedynie podmiot, którego wierzytelność jest potrącana z wierzytelnością upadłego. Uprawnienia wierzycieli w zakresie kontroli uznania przedstawianej do potrącenia wierzytelności oraz skuteczności samego potrącenia są ważne z perspektywy ochrony ich interesów majątkowych zapewniając taki sam standard jak w zwykłej sytuacji, gdy dana wierzytelność jest zaspokajana na zasadach ogólnych w wykonaniu planu podziału. Uwzględnienie sprzeciwu prowadzące do odmowy uznania wierzytelności wobec upadłego oznaczać będzie nieskuteczność potrącenia na potrzeby upadłości i potwierdzi możliwość realizacji przez syndyka wierzytelności upadłego z przeznaczeniem uzyskanych stąd środków na zaspokojenie ogółu wierzycieli.

Poprzez rozpoznanie potrącanej wierzytelności wierzyciela w ramach tworzenia listy wierzytelności zachowane jest także prawo upadłego do nieuznania wierzytelności (lub nieuznania potrącenia) w myśl art. 245 ust. 4 p.u., oraz wniesienia sprzeciwu zgodnie z art. 256 ust. 2 p.u. W przypadku przyjęcia przeciwnej interpretacji (uznania potrącenia bez udziału uczestników postępowania) doszłoby do bezzasadnego pozbawienia upadłego tego uprawnienia.

Ostateczne ustalenie potrącenia na potrzeby postępowania upadłościowego następuje po wyczerpaniu trybu tworzenia listy wierzytelności łącznie z procedurą sprzeciwów (art. 256 p.u. i n.). Formalnym wyrazem finalizacji tego procesu jest zatwierdzenie listy, które stanowi substytut stwierdzenia prawomocności[11]potwierdzając, iż potrącenie jest wiążące dla syndyka i dla wszystkich uczestników postępowania. W przypadku zatwierdzenia listy obejmującej uznane potrącenie dokonane przez wierzyciela, syndyk nie może wytaczać powództw o zapłatę wierzytelności należącej do masy upadłości w zakresie, w jakim została skonsumowana poprzez potrącenie, ponieważ jest związany rozstrzygnięciem na liście. Należy stanąć na stanowisku, iż dopiero zatwierdzona lista staje się bezwzględnie wiążąca dla syndyka.

Lista wierzytelności nie korzysta wprawdzie z powagi rzeczy osądzonej, jest jednak dokumentem, który na potrzeby postępowania upadłościowego wyznacza zakres uwzględnianych w nim wierzytelności. Dotyczy to również wierzytelności przedstawianych do potrącenia.

Potrącenie w procesie a potrącenie w postępowaniu upadłościowym

Powyższe uwagi mają odniesienie także do sytuacji w procesie z powództwa syndyka, w którym przeciwnik podniósł zarzut potrącenia swojej wierzytelności wobec upadłego z wierzytelnością dochodzoną przez syndyka. Rezultat procesu odzwierciedlać będzie bowiem stan relacji materialnoprawnych. Jak wskazano, syndyk nie ma prawa ani obowiązku uwzględniania potrącenia odnoszącego się do wierzytelności niezgłoszonej formalnie w postępowaniu upadłościowym, a w takiej sytuacji zachowuje możliwość realizacji wierzytelności należącej do masy upadłości. Znaczenie zgłoszenia wierzytelności w tym zakresie wykracza poza ściśle rozumianą sferę postępowania upadłościowego, stanowi ono dodatkowy prawny warunek skuteczności potrącenia. Bez zgłoszenia wierzytelności, potrącenie nie tylko nie może zostać uznane na potrzeby postępowania upadłościowego, ale także nie odniesie skutku, poza tym postępowaniem. Odstępując od zgłoszenia wierzytelności wierzyciel rezygnuje z powoływania się przed organami postępowania na uprawnienia wynikające z tej wierzytelności, w tym związane z możliwością skompensowania jej z wierzytelnością masy upadłości i umorzenia w ten sposób wierzytelności masy. Syndyk zachowuje wówczas prawo dochodzenia w pełnym zakresie wierzytelności przysługującej masie upadłości, w tym w drodze powództwa przeciwko kontrahentowi upadłego.

Poza zakresem niniejszego artykułu pozostaje problematyka tego, czy sąd w procesie z powództwa syndyka z tytułu wierzytelności należącej do masy upadłości jest związany podjętym w postępowaniu upadłościowym rozstrzygnięciem o odmowie uznania zgłoszonej wierzytelności lub odmowie uznania potrącenia, oraz czy dla rozpoznania zarzutu potrącenia w procesie z powództwa syndyka konieczne jest sfinalizowanie procedury ustalania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Zasadniczo rozstrzygnięcia podjęte w trakcie postępowania upadłościowego, w tym ustalenia listy wierzytelności, nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej (z uwagi na uproszony tryb względem ogólnych zasad procedury cywilnej), a zatem mogą podlegać weryfikacji w procesie cywilnym. Z drugiej strony dla uczestników postępowania upadłościowego (niebędących stronami procesu) istotne są ustalenia podjęte w ramach tego postępowania, w tym po rozpoznaniu sprzeciwu do listy wierzytelności, który mogą wnieść w celu obrony swoich praw (przy uwzględnieniu, że potrącenie wpływa na rozmiar ich zaspokojenia z masy, której składnikiem jest prawo majątkowe w postaci wierzytelności upadłego). W odniesieniu do zarzutu potrącenia podnoszonego w procesie z powództwa syndyka z tytułu wierzytelności należącej do masy upadłości, w doktrynie i orzecznictwie wyrażane są rozbieżne opinie co do zakresu związania sądu cywilnego ustaleniami podjętymi w postępowaniu upadłościowym[12]. Wspomnieć należy w tym miejscu o najnowszej uchwale Sądu Najwyższego z 24.02.2026 r. (III CZP 38/25), wydanej w następstwie pytania prawnego skierowanego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie, V Wydział Cywilny, postanowieniem z 8.07.2025 r. (V ACa 2661/24). W chwili przygotowania niniejszego artykułu nie zostało jeszcze opublikowane uzasadnienie tej uchwały, niemniej z jej tezy wynika, iż proces należy zawiesić na podstawie art. 177 § 1 pkt 1) k.p.c. do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności zaliczenia wierzytelności pozwanego na poczet wierzytelności upadłego, co wskazuje na przyjęcie przez Sąd Najwyższy poglądu o zależności pomiędzy rozstrzygnięciem w postępowaniu upadłościowym a rezultatem procesu cywilnego.

Poglądy doktryny i orzecznictwa

Przedstawiony sposób rozumienia relacji pomiędzy oświadczeniem o potrąceniu a zgłoszeniem wierzytelności w postępowaniu upadłościowym dominuje w wypowiedziach doktryny i orzecznictwa. W postanowieniu Sądu Najwyższego z 30.10.2025 r. (I CSK 1408/24), wskazano m.in.: „Nie jest skuteczne powołanie się na potrącenie wierzytelności w procesie wytoczonym przez syndyka wierzycielowi upadłościowemu, który nie zgłosił potrącenia wraz ze zgłoszeniem wierzytelności do masy upadłości, nawet wówczas, gdy wierzyciel ten nie miał świadomości, iż w dacie ogłoszenia upadłości był dłużnikiem upadłego”[13].

Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z 14.01.2021 r. (I CSKP 10/21), wyjaśniono, iż wierzyciel „nie może skutecznie bronić się w procesie powołaniem na potrącenie wierzytelności, której nie zgłosił formalnie sędziemu-komisarzowi, i obowiązany jest zapłacić swój dług w całości na żądanie syndyka, a sam może uzyskać zaspokojenie zgłoszonej wierzytelności tylko w ramach udziału razem z innymi wierzycielami upadłego w podziale funduszy masy upadłości (…)”.

W wyroku z 7.04.2017 r. (V CSK 519/16), Sąd Najwyższy podkreślił natomiast, iż z art. 96 p.u. „wynika jednoznacznie, że potrącenie może dotyczyć tylko wierzytelności zgłoszonej do masy upadłości, skoro termin na oświadczenie o potrąceniu został powiązany ze zgłoszeniem wierzytelności”.Dalej Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż: „Potrącenie prowadzi do umorzenia wierzytelności należnej masie upadłości jest więc niewątpliwie sposobem zaspokojenia się z masy. (…) Możliwość umarzania wierzytelności wchodzących w skład masy upadłości, już w czasie jej trwania poza postępowaniem upadłościowym, byłaby niczym nieuzasadnionym uprzywilejowaniem jednego z wierzycieli. Z tych wszystkich względów brak podstaw prawnych do tego, aby wierzyciel mógł zgłosić skutecznie zarzut potrącenia w czasie, gdy trwa już postępowanie upadłościowe, w odrębnym postępowaniu, w którym syndyk dochodzi należnej masie wierzytelności. Uzyskałby w ten sposób zaspokojenie swojej wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym, co prowadzi do niemającego podstawy prawnej uszczuplenia masy upadłości poza kontrolą, jaką sprawuje nad nią sędzia-komisarz i sąd upadłościowy”[14].

W wyroku z 22.10.2015 r. (IV CSK 749/14), Sąd Najwyższy podkreślił: „Potrącenie, zgodnie z art. 498 k.c., zawsze odnosi się do dwóch skonkretyzowanych wierzytelności będących jego przedmiotem. Z tej przyczyny skorzystanie z prawa potrącenia przez wierzyciela upadłego, o którym mowa w art. 96 p.u.n., jako uprzywilejowanej formy zaspokojenia wierzyciela w stosunku do innych wierzycieli masy upadłości, należy także odnosić do konkretnej wierzytelności zgłaszanej do masy upadłości, a nie do prawa skorzystania z potrącenia w stosunku do każdej, nawet jeszcze niezgłoszonej wierzytelności do masy upadłości. Przewidziany w tym przepisie termin jest więc końcowym do możliwości uzyskania uprzywilejowanego sposobu zaspokajania – w formie potrącenia – konkretnej zgłaszanej do masy upadłości wierzytelności. Zaniechanie złożenia oświadczenia o skorzystaniu z prawa potrącenia w terminie przewidzianym w art. 96 p.u.n. powoduje ten skutek, że wierzyciel upadłego może uzyskać zaspokojenie zgłoszonej wierzytelności tylko w ramach udziału razem z innymi wierzycielami upadłego w podziale funduszy masy upadłości, według szczegółowych zasad zawartych w przepisach p.u.n.”.

Problematyki tej dotyczy także przywołana wyżej uchwała Sądu Najwyższego z 24.02.2026 r. (III CZP 38/25), której tezy brzmią: „1. Artykuł 96 pr.upadł. i art. 203(1) § 1 k.p.c. nie są przepisami konkurencyjnymi. Skutkiem podniesienia zarzutu potrącenia po terminie określonym w art. 203(1) § 2 k.p.c. jest bezskuteczność tej czynności procesowej (art. 167 k.p.c.). Skutkiem niezachowania terminu określonego w art. 96 pr.upadł. jest utrata prawa potrącenia. 2. Jeżeli nie nastąpiła utrata prawa potrącenia i zarzut potrącenia został podniesiony bez naruszenia ograniczeń z art. 203(1) k.p.c., sąd rozpoznający powództwo syndyka o wierzytelność upadłego powinien zawiesić postępowanie (art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.) do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności zaliczenia wierzytelności pozwanego na poczet wierzytelności upadłego”.W sentencji nie wyartykułowano wprost, czy zdaniem Sądu Najwyższego zgłoszenie wierzytelności jest warunkiem skuteczności potrącenia. Niemniej w pkt 2 Sąd Najwyższy wyraził pogląd o konieczności zawieszenia postępowania procesowego, w którym podniesiono zarzut potrącenia, do czasu rozstrzygnięcia w postępowaniu upadłościowym o skuteczności kompensaty. Z kolei jedyną formalną drogą do podjęcia takiego rozstrzygnięcia w upadłości jest procedura sporządzenia listy wierzytelności zasadniczo w oparciu o dokonane przez wierzycieli zgłoszenia wierzytelności (z wyjątkiem wierzytelności uwzględnianych z urzędu). Skoro przy braku zgłoszenia wierzytelności nie zapadnie formalne rozstrzygnięcie w postępowaniu upadłościowym w przedmiocie potrącenia (co w tej sytuacji czyniłoby bezcelowym zawieszenie procesu), uprawnione może być takie rozumienie uchwały, iż dokonanie zgłoszenia wierzytelności (łącznie z oświadczeniem o potrąceniu albo następczo względem tego oświadczenia), wszczynające tryb ustalenia wierzytelności oraz skuteczności potrącenia w postępowaniu upadłościowym jest warunkiem niezbędnym do tego, aby można było następnie rozważać zarzut potrącenia w procesie z powództwa syndyka przeciwko wierzycielowi, w którym końcowe orzeczenie zapadnie po wcześniejszym uzyskaniu rozstrzygnięcia w ramach upadłości[15].

Pogląd, iż zgłoszenie wierzytelności na podstawie art. 236 i n. p.u. jest warunkiem skuteczności oświadczenia o potrąceniu odnoszącego się do tej wierzytelności dominuje także w doktrynie. Zwraca się przy tym uwagę na konieczność uznania w postępowaniu upadłościowym wierzytelności wierzyciela przedstawianej do potrącenia.

P. Zimmerman wyjaśnia: „Zgłaszając wierzytelność, wraz z oświadczeniem o potrąceniu, powołując się także na oświadczenie o potrąceniu złożone wcześniej syndykowi, wierzyciel powinien wskazać i udowodnić istnienie całej swojej wierzytelności, a nie tylko tej części, która, jak twierdzi, pozostaje po potrąceniu. Syndyk bowiem tylko wtedy uzna potrącenie za skuteczne, gdy z ksiąg upadłego lub przeprowadzonego postępowania dowodowego wynikać będzie, że cała przedstawiona do potrącenia wierzytelność rzeczywiście istniała. Tym samym dla skutecznego uchronienia się przed obowiązkiem zapłaty wierzyciel powinien zgłosić swoją wierzytelność także wtedy, gdy jego dług względem masy jest równy lub wyższy od długu masy względem niego. Efektem zgłoszenia wierzytelności nie jest wtedy uznanie określonej kwoty jako nadającej się do zaspokojenia z funduszów masy, ale przez uznanie istnienia potrąconej wierzytelności, zatwierdzenie skuteczności potrącenia”.

R. Adamus wskazuje: „Jeżeli po oświadczeniu wierzyciela o potrąceniu nie nastąpiło zgłoszenie wierzytelności, wówczas potrącenie to – w zasadzie – nie jest skuteczne dla postępowania upadłościowego. (…) Dla skuteczności oświadczenia o potrąceniu niezbędne jest prawomocne uwzględnienie potrącenia w treści listy wierzytelności. (…) Przy czym ustalenie potrącenia w treści listy wierzytelności ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny”[16]. W odniesieniu do tej ostatniej tezy należy poczynić zastrzeżenie, iż deklaratoryjność nie oznacza, że lista wierzytelności (w tym w zakresie potrącenia) nie jest wiążąca w postępowaniu upadłościowym.

S. Gurgul akcentuje: „Po zgłoszeniu wierzytelności wierzyciel nie może już jej przedstawić do potrącenia w postępowaniu upadłościowym i w rezultacie zobowiązany będzie zapłacić w całości swój dług w stosunku do upadłego. (…) Potrącenie nie może odnieść skutku, mimo że wierzyciel je oznajmił nawet przed zgłoszeniem wierzytelności, jeżeli sędzia-komisarz, a następnie – sąd, nie uzna wierzytelności albo jej zdatności do potrącenia”[17].

P. Janda podkreśla: „Zaniechanie złożenia oświadczenia o skorzystaniu z prawa potrącenia lub złożenie go po terminie przewidzianym w art. 96 pr. up. ma ten skutek, że wierzyciel traci prawo do potrącenia wierzytelności w toku postępowania upadłościowego, a tym samym nie może skutecznie podnieść zarzutu potrącenia wierzytelności, której nie zgłosił sędziemu-komisarzowi, i obowiązany jest zapłacić swój dług w całości na żądanie syndyka, a sam może uzyskać zaspokojenie zgłoszonej wierzytelności tylko w ramach udziału razem z innymi wierzycielami upadłego w podziale funduszy masy upadłości (…)”[18].

D. Chrapoński zaznacza: „Samo złożenie syndykowi oświadczenia w przedmiocie potrącenia wierzytelności nie jest wystarczające do umorzenia zobowiązania. Konieczne jest również zgłoszenie sędziemu-komisarzowi w toku postępowania upadłościowego wierzytelności podlegającej potrąceniu. Zgodnie bowiem z art. 245 ust. 1 pkt 5 na liście wierzytelności umieszcza się dane, czy wierzycielowi przysługuje prawo potrącenia. W toku postępowania w przedmiocie ustalenia listy wierzytelności badana jest więc zasadność dokonanego przez wierzyciela potrącenia. Samo zgłoszenie potrącenia w tym trybie nie wywołuje skutku umorzenia wierzytelności niższej, gdyż warunkiem uznania skuteczności potrącenia jest uznanie tego faktu na liście wierzytelności”[19].

A. Jakubeckiwskazuje, iż:„Wierzyciel może podnieść zarzut potrącenia także w procesie o zapłatę wytoczonym przeciwko niemu przez syndyka, o ile przed zgłoszeniem swej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym złożył oświadczenie o potrąceniu albo jeżeli jeszcze w ogóle nie zgłosił swej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (podobnie D. Chrapoński (w:) A. Witosz, s. 192 i n. z powołaniem się na uchwałę SN z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06, Biul. SN 2007, nr 11, s. 162). W tym ostatnim przypadku powinien jednak zgłosić swą wierzytelność w postępowaniu upadłościowym. Bez formalnego zgłoszenia swej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym wierzyciel nie może bowiem doznać zaspokojenia z masy upadłości, do której należy dochodzona przez syndyka wierzytelność, nawet w drodze potrącenia (orz. SN z dnia 26 sierpnia 1952 r., C 1597/51, OSN 1954, nr 3, poz. 83; tak też A. Torbus, glosa do orz. SN z dnia 20 lutego 1997 r., I CKN 3/97, Prz.Sąd. 1998, nr 3, s. 90)”[20].

S. Sołtysik i P. Stefko wskazują, iż: „Aby przysługujące wierzycielowi prawo do potrącenia zostało uznane i mogło zostać zrealizowane na potrzeby toczącego się postępowania upadłościowego, musi ono zostać uwzględnione w mającym adjudykacyjny charakter postępowaniu zmierzającym do ustalenia i zatwierdzenia listy wierzytelności. Wpierw zatem musi ono zostać uwzględnione przez syndyka, a następnie może być przedmiotem rozpoznania sędziego-komisarza (na skutek sprzeciwu) i sądu upadłościowego (po wniesieniu zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza o rozpoznaniu sprzeciwu)”[21].

Pogląd przeciwny wyrażony został przez W. Bobika, który uznaje możliwość skutecznego potrącenia także przy braku zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym[22]. Stanowisko to nie jest jednak przekonujące.

W szczególności nie można zgodzić się z przedstawioną przez tegoż autora tezą, iż wierzyciel egzekwujący swoją wierzytelność w drodze potrącenia nie korzysta z żadnej z form uczestnictwa w postępowaniu upadłościowym, a zatem w świetle art. 236 ust. 1 p.u. nie jest niezbędne ustalenie jego wierzytelności w trybie przewidzianym przepisami prawa upadłościowego. Potrącenie skutkuje bowiem faktycznym zaspokojeniem jego wierzytelności ze składnika masy upadłości, jakim jest wzajemna wierzytelność przysługująca upadłemu (masie upadłości) wobec niego (co przekłada się na brak możliwości zaspokojenia innych wierzycieli z tego składnika), stanowiąc niejako wyjątek od określonych w art. 331 p.u. zasad likwidacji wierzytelności upadłego i wprowadzając szczególny sposób likwidacji tej wierzytelności. Zgodnie z art. 93 ust. 1 p.u. wierzyciel ma prawo do takiego zaspokojenia (przy spełnieniu określonych warunków), posiada zatem status wierzyciela w rozumieniu art. 189 p.u. Przy realizacji wierzytelności powinny go zatem obowiązywać takie same rygory jak pozostałych wierzycieli. Skoro wskutek potrącenia wygasa wierzytelność będąca składnikiem masy upadłości, a jednocześnie następuje zaspokojenie wierzytelności upadłościowej, zdarzenia te powinny być przedmiotem pełnej kontroli ze strony organów postępowania w trybie przewidzianym ustawą, a także widoczne dla wszystkich uczestników postępowania.

Nie jest też uprawniony pogląd, iż badanie potrącenia nie leży w interesie masy upadłości, bowiem skoro lista wierzytelności nie stanowi dla syndyka tytułu egzekucyjnego przeciwko wierzycielowi, to i tak syndyk musi pozwać wierzyciela, nawet jeżeli doszło do rozstrzygnięcia (negatywnego) potrącenia na liście. Podkreślić należy ponownie, iż wymóg dokonania zgłoszenia wynika z konieczności poddania w sformalizowanej procedurze kontroli wierzytelności wierzyciela przedstawianej do potrącenia, w szczególności w zakresie ustalenia jej istnienia, co wpływa na możliwość kompensaty (i oddziałuje na sytuację majątkową ogółu wierzycieli), a jedynym trybem przewidzianym przez ustawę jest tryb zgłoszenia wierzytelności związany z procesem tworzenia listy wierzytelności.

Przypadki braku konieczności zgłoszenia wierzytelności

Podkreślić należy, iż rozważania dotyczące znaczenia zgłoszenia wierzytelności i jej uznania na liście odnoszą się jedynie do potrącenia wierzytelności wierzyciela podlegającej zgłoszeniu, czyli zasadniczo takiej, która powstała przed ogłoszeniem upadłości i w zwykłym trybie ulega zaspokojeniu na zasadach wskazanych w art. 342 p.u. Trzeba także zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 95 p.u.: „Potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości”. Oznacza to, że nie jest możliwe potrącenie, jeżeli wierzytelność wierzyciela powstała przed ogłoszeniem upadłości, a wierzytelność przysługująca masie upadłości – po dniu ogłoszenia upadłości. W takiej sytuacji ustawa przyznaje wzmocnioną ochronę wierzytelności masy upadłości, którą syndyk powinien w całości ściągnąć lub zbyć, a uzyskane stąd środki przeznaczyć na zaspokojenie ogółu wierzycieli (art. 95 p.u. nie dotyczy jednak przypadku, w którym obie wierzytelności powstały po ogłoszeniu upadłości).

Wymóg zgłoszenia wierzytelności nie obowiązuje w sytuacji, gdy oświadczenie o potrąceniu złożone zostało skutecznie przed dniem ogłoszenia upadłości[23]. Wówczas doszło bowiem do umorzenia wzajemnych wierzytelności – w zakresie skompensowanym nie istniały one już w dniu ogłoszenia upadłości, a zatem wierzytelność wierzyciela nie podlega rozpoznaniu i zaspokojeniu w postępowaniu upadłościowym. Jej zgłoszenie, wraz z kolejnym oświadczeniem o potrąceniu jest zatem bezprzedmiotowe.

Regulacja nie ma również zastosowania do wierzytelności uznanych na liście z urzędu, w odniesieniu do których zgłoszenie jest już zbędne. Wyrażony został pogląd, iż: „W wypadku wierzytelności podlegających ujęciu na liście z urzędu zgłoszenie wierzytelności nie jest konieczne, tym samym wystarczy, aby wierzyciel złożył oświadczenie o potrąceniu nie później niż przed ustaleniem listy wierzytelności, czyli najpóźniej przed upływem terminu do wniesienia sprzeciwu”[24]. Według odmiennego stanowiska, w odniesieniu do wierzytelności uwzględnianych na liście z urzędu możliwe jest dokonanie kompensaty także po ostatecznym ustaleniu listy wierzytelności, ta bowiem może być modyfikowana także po jej zatwierdzeniu zgodnie z art. 261-262 p.u.; z kolei nie powinno się wymagać od wierzycieli, którzy z uwagi po potrzebę zapewnienia odpowiedniej ochrony są zwolnieni z obowiązku z głoszenia wierzytelności, aby pilnowali terminu na złożenia oświadczenia o potrąceniu[25]. W ocenie autorów uzasadniony jest ten drugi pogląd. Ustawa nie ustanawia terminu na złożenie oświadczenia o potrąceniu wierzytelności podlegającej ujęciu na liście z urzędu. Przyjąć trzeba, iż potrącenie może zostać dokonane w istocie do momentu zaspokojenia wierzytelności w wykonaniu planu podziału.

Zwrócić należy uwagę, iż choć przepisy nakazują syndykowi umieścić z urzędu na liście określone kategorie wierzytelności, nie jest on zobowiązany do dokonania z urzędu ich potrącenia, nawet jeżeli rozpozna przesłanki potrącenia wierzytelności wierzyciela z wierzytelnością upadłego. Ustawodawca uznał, iż także w tym przypadku potrącenie stanowi jedynie opcję zaspokojenia, z której skorzystanie pozostawione jest zasadniczo do wyboru wierzyciela.

Oświadczenie o potrąceniu złożone przez syndyka

W doktrynie dominuje pogląd, iż oświadczenie o potrąceniu w postępowaniu upadłościowym może złożyć również syndyk. Przeważnie tezę taką opatruje się zastrzeżeniami, iż do potrącenia ze strony syndyka może dojść wówczas, gdy jest to korzystniejsze dla masy upadłości niż udział wierzyciela w podziale funduszy masy albo sum uzyskanych ze zbycie przedmiotów obciążonych (np. gdy okoliczności wskazują na duże trudności i koszt w dochodzeniu roszczenia masy upadłości); uznaje się także możliwość potrącenia wierzytelności masy upadłości z należnością przypadającą wierzycielowi z planu podziału, nie wiąże się to bowiem z pogorszeniem sytuacji pozostałych wierzycieli[26]. Zastrzeżenia te nie powinny dotyczyć przypadku, w którym obie wierzytelności powstały po ogłoszeniu upadłości. Wierzytelność wierzyciela podlega wówczas zaspokojeniu jako bieżąca zasadniczo w pełnej wysokości (i nie podlega zgłoszeniu do listy wierzytelności), więc jej realizacja poprzez potrącenie wierzytelnością należącą do masy upadłości nie stawia wierzycieli upadłościowych w gorszej pozycji. 

W ocenie autorów, wykluczyć należy możliwość potrącenia ze strony syndyka w przypadku braku zgłoszenia wierzytelności przez wierzyciela. Dokonując potrącenia syndyk zaspokajałby bowiem wierzytelność, o której realizację w ramach postępowania wierzyciel nie wnosił w przewidziany prawem sposób, a jednocześnie syndyk doprowadzałby do umorzenia wierzytelności masy upadłości. Dochodziłoby do uprzywilejowanego zaspokojenia wierzyciela, który zaspokojenia się nie domagał i to kosztem innych wierzycieli, którzy nie mogliby uzyskać spłaty ze środków pochodzących z likwidacji wierzytelności upadłego. Stan taki byłby niewątpliwie sprzeczny z założeniami i celami prawa upadłościowego (art. 2 ust. 1 p.u.). Prowadziłby do zmniejszenia zakresu zaspokojenia ogółu wierzycieli, bez jakichkolwiek korzyści dla postępowania.

Ponieważ wierzytelność niezgłoszona jest traktowana z perspektywy postępowania upadłościowego jako nieistniejąca, oświadczenie dotyczące jej potrącania z wierzytelnością masy upadłości byłoby równoznaczne z potrąceniem nieistniejącej wierzytelności, w konsekwencji nie odniosłoby skutku. Należy zwrócić uwagę, iż zgodnie z art. 160 ust. 1 p.u. syndyk posiada uprawnienie do dokonywania czynności jako zastępca pośredni upadłego, w imieniu własnym na jego rachunek, jedynie w sprawach dotyczących masy upadłości. W wyroku z 16.01.2009 r. (III CSK 244/08), Sąd Najwyższy wskazał, iż „postępowanie dotyczy masy upadłości, jeżeli jego wynik mógłby mieć wpływ na stan masy upadłości i możliwość zaspokojenia się z niej”. Ponieważ wierzytelność niezgłoszona (i niepodlegająca zaspokojeniu z masy) nie wywiera wpływu na stan masy upadłości, jakiekolwiek działania prawne dotyczące jej leżą poza zakresem kompetencji syndyka. Syndyk nie jest zatem legitymowany do złożenia oświadczenia o potrąceniu takiej wierzytelności z wierzytelnością będącą składnikiem masy upadłości. Z tego też względu złożone przez niego oświadczenie o potrąceniu nie mogłoby odnieść skutku.

Dodatkowo należy stanąć na stanowisku, iż syndyk nie może złożyć oświadczenia o potrąceniu przed uznaniem wierzytelności na liście, zgodnie z zasadami ustalania listy. Potrącenie odniesie bowiem skutek na potrzeby postępowania upadłościowego tylko, jeżeli w postępowaniu zostanie rozpoznane istnienie wierzytelności wierzyciela. Ustalenie wierzytelności następuje – po jej zgłoszeniu przez wierzyciela – w procedurze tworzenia listy. Sporządzenie listy poprzedzone jest czynnościami weryfikacyjnymi co do zgłoszonej wierzytelności (zgodnie z art. 243 p.u.), w ramach których syndyk sprawdza, czy zgłoszona wierzytelność znajduje potwierdzenie w księgach rachunkowych lub innych dokumentach upadłego albo we wpisach w księdze wieczystej lub rejestrach, oraz wzywa upadłego do złożenia w zakreślonym terminie oświadczenia, czy wierzytelność uznaje oraz ewentualnie wzywa wierzyciela do złożenia dokumentów wskazanych w zgłoszeniu. Na tej podstawie syndyk ocenia istnienie wierzytelności. Ponieważ oświadczenie o potrąceniu musi dotyczyć istniejącej wierzytelności, syndyk może je złożyć niewcześniej niż po ustaleniu, że wierzytelność istnieje, czyli po przeprowadzeniu weryfikacji w ramach tworzenia listy wierzytelności. Potrącenie podlega kontroli w trybie rozpoznania sprzeciwu do listy wierzytelności i staje się skuteczne w postępowaniu upadłościowym po uprawomocnieniu się rozstrzygnięć i zatwierdzeniu listy.

W konsekwencji syndyk może:

1. zgłosić własny zarzut potrącenia w ramach rozstrzygnięcia co do zgłoszonej wierzytelności na liście wierzytelności – zasadniczo w przypadku uznania, iż potrącenie jest korzystniejsze z perspektywy postępowania upadłościowego niż udział wierzyciela z pełną kwotą w planie podziału oraz likwidacja wierzytelności należącej do masy upadłości na zasadach ogólnych;
2. dokonać potrącenia po ustaleniu listy wierzytelności, o ile jest to korzystne z punktu widzenia celów postępowania upadłościowego – powinno to prowadzić do korekty listy wierzytelności na podstawie art. 261 p.u.[27], z uwagi na wygaśnięcie wierzytelności wskutek potrącenia;
3. w ramach wykonania planu podziału dokonać potrącenia wierzytelności będącej składnikiem masy upadłości z kwotą należną wierzycielowi z planu podziału (jest to w istocie zawsze neutralne dla pozostałych wierzycieli upadłościowych), przy czym kompensacie podlega wówczas nie cała wierzytelność wierzyciela uznana na liście, lecz jedynie kwota wynikająca z planu.

Podsumowanie

Podsumowując, w ocenie autorów, zgłoszenie wierzytelności zgodnie z art. 236 i n. p.u. jest niezbędnym warunkiem uznania skuteczności potrącenia wierzytelności przysługującej względem upadłego z wzajemną wierzytelności będącą składnikiem masy upadłości. Dotyczy to także zarzutu potrącenia podniesionego przez pozwanego w procesie z powództwa syndyka, który nie odniesie skutku, jeżeli nie będzie mu towarzyszyć jednoczesne lub następcze zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Potrącenie jest bowiem szczególnym sposobem zaspokojenie wierzytelności w tym postępowaniu, a realizowane w nim są jedynie wierzytelności, które były przedmiotem formalnego zgłoszenia, będącego wyrazem woli wierzyciela uczestnictwa z daną wierzytelnością w postępowaniu upadłościowym. Brak zgłoszenia oznacza, że wierzyciel takiej woli nie wyraża, czyli nie domaga się zaspokojenia w ramach postępowania. W takiej sytuacji nie ma możliwości jego zaspokojenia poprzez uczestnictwo w podziale sum uzyskanych z likwidacji ani poprzez potrącenie. Syndyk może wówczas dochodzić w pełnym zakresie roszczenia masy upadłości względem wierzyciela.

Z tych samych względów również potrącenie dokonane przez syndyka może odnosić się jedynie do takiej wierzytelności wierzyciela, która została zgłoszona w trybie art. 236 i n. p.u. i została uznana przez syndyka na liście.

Zgłoszona wierzytelność oraz oświadczenie o potrąceniu są oceniane w procedurze sporządzania listy wierzytelności. Podjęte przez syndyka rozstrzygnięcie podlega kontroli w trybie sprzeciwu do listy wierzytelności, który mogą wnieść wierzyciele albo upadły (art. 256 p.u.). Warunkiem uwzględnienia potrącenia w postępowaniu upadłościowym jest uznanie wierzytelności wierzyciela na liście (art. 245 p.u.), czego wyrazem jest zatwierdzenie listy wierzytelności (art. 260 ust. 1 p.u.). Zatwierdzona lista wiąże syndyka również w zakresie rozstrzygnięcia w przedmiocie potrącenia.

Wymóg zgłoszenia wierzytelności nie odnosi się do wierzytelności podlegających umieszczeniu na liście wierzytelności z urzędu (art. 236 ust. 2 i 3, art. 237-238 p.u.).

Przy czym odrębnym problemem wykraczającym poza ramy niniejszego artykułu jest kwestia tego, czy rozstrzygnięcie podjęte na potrzeby postępowania upadłościowego pozostaje wiążące także poza tym postępowaniem, w szczególności, czy w sytuacji odmowy uznania wierzytelności z potrąceniem rozstrzygnięciem tym jest związany sąd cywilny w procesie z powództwa syndyka o wierzytelność należącą do masy upadłości (czy w procesie takim kontrahent upadłego może bronić się zarzutem potrącenia, który nie został uznany w postępowaniu upadłościowym, m.in. ze względu na odmowę uznania zgłoszonej wierzytelności).

r.pr. k.d.r. Karol Tatara
kancelaria Tatara i Wspólnicy sp.k.; Alerion sp. z o.o.

r.pr. Łukasz Trela
kancelaria Tatara i Wspólnicy sp.k.

Bibliografia

1. Adamus R., Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2021, art. 96.
2. Bobik W., Potrącenie wierzytelności a konieczność jej zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym, Polski Proces Cywilny  2025, nr 4.
3. Chrapoński D., Postępowanie z powództwa banku [w:] Upadłość i restrukturyzacja kredytobiorcy lub banku przy umowach o kredyt frankowy, R. Adamus i in., Warszawa 2024.
4. Chrapoński D. [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A.J. Witosz), Warszawa 2021/LEX, art. 96.
5. Filipiak P., Kowalczyk R., Dochodzenie roszczeń kredytobiorcy z tytułu nieważnej umowy o kredyt frankowy w postępowaniu upadłościowym banku-kredytodawcy, Doradca Restrukturyzacyjny 2023, nr 3.
6. Gurgul S., Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2020, art. 96.
7. Jakubecki A. [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011/LEX, art. 94.
8. Janda P. [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2023, art. 96.
9. Janiak A. [w:] Kodeks cywilny. Komentarz (red. A. Kidyba), Warszawa 2014/LEX, art. 489.
10. Sołtysik S., Stenko P. [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz [w:] Zobowiązania, t. V, Przepisy pozakodeksowe. Komentarz (red. P. Machnikowski), Legalis 2025, art. 96.
11. Zimmerman P., Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2025, art. 260.

---

[1] Ustawa z 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 614, ze zm.), dalej: „p.u.”.

[2] W szczególności, zgodnie z art. 94 ust. 1 p.u.: „Potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości. W myśl ust. 2 tego przepisu: Potrącenie jest dopuszczalne, jeżeli nabywca stał się wierzycielem upadłego wskutek spłacenia jego długu, za który odpowiadał osobiście albo określonymi przedmiotami majątkowymi, i jeżeli nabywca w czasie, gdy przyjął odpowiedzialność za dług upadłego, nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości. Potrącenie jest zawsze dopuszczalne, jeżeli przyjęcie odpowiedzialności nastąpiło na rok przed dniem ogłoszenia upadłości”. Z kolei art. 95 p.u. stanowi: „Potrącenienie jest dopuszczalne, jeżeli wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości”.

[3] W. Bobik, Potrącenie wierzytelności a konieczność jej zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym, Polski Proces Cywilny 2025, nr 4.

[4] Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1568), dalej: „k.p.c.”.

[5] Ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 184), dalej: „k.c.”.

[6] A. Janiak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz (red. A. Kidyba), Warszawa 2014, LEX, art. 489.

[7] A. Jakubecki [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011, LEX, art. 94.

[8] Por. R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2021, art. 96.

[9] Niemniej pożądane byłoby wprowadzenie w formularzu listy wierzytelności osobnych rubryk, w których ujmowane byłby kwoty uznanych wierzytelności i wartości pozostałe po potrąceniu.

[10] Uzasadnienie projektu ustawy z 6.12.2018 r. o Krajowym Rejestrze Zadłużonych, Druk nr VIII.2637.

[11] Jak wskazuje P. Zimmerman: „Postanowienie sędziego-komisarza ma charakter techniczny i oznacza urzędowe potwierdzenie, że postępowanie w przedmiocie ustalenia listy wierzytelności zostało prawomocnie zakończone” (P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2025, art. 260).

[12] Przykładowo S. Gurgul przyjmuje, iż: „w razie gdy w postępowaniu upadłościowym nastąpiła już prawomocna odmowa uznania wierzytelności zgłoszonej przez wierzyciela wraz z zarzutem potrącenia, potrącenie tej wierzytelności z wierzytelności dochodzonej przez syndyka w procesie należy uznać za niedopuszczalne”(S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2020, komentarz do art. 96); w tym też kierunku Sąd Najwyższy w wyroku z 11.09.2003 r. (III CKN 516/01): „Wierzyciel będący jednocześnie dłużnikiem upadłego nie może w procesie z powództwa syndyka o zapłatę bronić się zarzutem potrącenia, jeżeli w postępowaniu upadłościowym sędzia-komisarz nie uznał potrącenia wierzytelności upadłego”.

Przeciwny pogląd prezentuje D. Chrapoński wskazując: „w razie nieuznania w postępowaniu upadłościowym zgłoszonej wierzytelności kredytobiorca może podnieść w postępowaniu cywilnym toczącym się z udziałem syndyka zarzut potrącenia wierzytelności. Podobnie wypada postrzegać przypadek podniesienia zarzutu potrącenia w procesie w przypadku niezakończenia postępowania w przedmiocie ustalenia listy wierzytelności” (D. Chrapoński, Postępowanie z powództwa banku [w:] Upadłość i restrukturyzacja kredytobiorcy lub banku przy umowach o kredyt frankowy, R. Adamus i in., Warszawa 2024); podobnie: Sąd Najwyższy w wyroku z 13.01.2006 r. (III CK 360/05): „Nawet odmowa wpisu wierzytelności na listę nie uniemożliwia skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia w procesie z powództwa upadłego”.

[13] Podobnie: postanowienie SN z 10.08.2023 r. (I CSK 744/23); odmiennie: wyrok SN z 29.05.2019 r. (III CSK 170/17), w którym wskazano: „Od wierzyciela upadłego należy wymagać dochowania terminu, wynikającego z art. 96 p.u.n., ale tylko wtedy, gdy z okoliczności konkretnego przypadku wynika, że wiedział on lub przy dołożeniu należytej staranności mógł powziąć wiedzę, że jest dłużnikiem upadłego”. Z kolei w wyroku Sądu Najwyższego z 23.01.2019 r. (I CSK 749/17), przyjęto, że wierzyciel upadłego, który w terminie wskazanym w art. 96 p.u. nie złożył oświadczenia o potrąceniu przysługującej mu przeciwko upadłemu wierzytelności, może skutecznie podnieść zarzut potrącenia tej wierzytelności z wierzytelnością wzajemną upadłego w postępowaniu wszczętym przez syndyka masy upadłości.

[14] Zob. także: D. Chrapoński, Postępowanie…; A. Jakubecki [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011; LEX, art. 96; S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2020, art. 96; D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A. J. Witosz), Warszawa 2021, LEX, art. 96; P. Filipiak, R. Kowalczyk, Dochodzenie roszczeń kredytobiorcy z tytułu nieważnej umowy o kredyt frankowy w postępowaniu upadłościowym banku – kredytodawcy, Doradca Restukturyzacyjny 2023, nr 3; uchwała SN z 23.01.2007 r. (III CZP 125/06).

[15] Zastrzec należy, iż ostateczne potwierdzenie sposobu rozumienia powołanej uchwały Sądu Najwyższego w przedmiotowym aspekcie będzie możliwe po opublikowaniu jej pisemnego uzasadnienia.

[16] R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2021, art. 96.

[17] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2020, art. 96.

[18] P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2023, art. 96; podobnie: D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A. J. Witosz), Warszawa 2021, art. 96.

[19] D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A. J. Witosz), Warszawa 2021, art. 96.

[20] A. Jakubecki [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz,  Warszawa 2011, art. 96.

[21] S. Sołtysik, P. Stenko [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz [w:] Zobowiązania, t. V, Przepisy pozakodeksowe. Komentarz (red. P. Machnikowski), Legalis 2025, art. 96.

[22] W. Bobik, Potrącenie wierzytelności a konieczność jej zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym, Polski Proces Cywilny 2025, nr 4.

[23] Por. D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A. J. Witosz), Warszawa 2021, art. 96.

[24] P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2025, art. 96; podobnie: R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2021, art. 96; P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2023, art. 96.

[25] Por. S. Sołtysik, P. Stenko [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz [w:] Zobowiązania, t. V, Przepisy pozakodeksowe. Komentarz (red. P. Machnikowski), Legalis 2025, art. 96.

[26] Por. np.: P. Zimmerman, Prawo upadłościowe. Komentarz,  Legalis 2025, art. 93,95; P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, Warszawa 2023, art. 95.; R. Adamus, Prawo upadłościowe. Komentarz, Legalis 2021, art. 96; D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz (red. A. J. Witosz), Warszawa 2021, art. 95.; odmiennie: S. Sołtysik, P. Stenko [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz [w:] Zobowiązania, t. V, Przepisy pozakodeksowe. Komentarz (red. P. Machnikowski), Legalis 2025, art. 96.

[27] Zgodnie z art. 261 p.u. sędzia-komisarz może z urzędu dokonać zmian na liście wierzytelności w razie stwierdzenia, że na liście umieszczono wierzytelności, które w całości lub części nie istnieją.