Upadłość posiadacza rachunku bankowego

Monitor Prawa Bankowego 2025/07-08 Lipiec/Sierpień

Rachunek bankowy (płatniczy) współcześnie w praktyce jest niezbędny do prowadzenia działalności gospodarczej. Ogłoszenie upadłości posiadacza zawsze wiąże się z pewnymi skutkami w stosunku prawnym, który wynika z zawartej umowy rachunku bankowego. Analizie tych skutków poświęcony jest niniejszy artykuł.

Tomasz Czech

W XXI w. rachunek bankowy (płatniczy) jest kluczowym oraz nieodzownym narzędziem przedsiębiorcy w prowadzonej działalności gospodarczej. Wynika to zarówno z obowiązujących przepisów, które wprowadzają liczne nakazy dotyczące rozliczeń w formie bezgotówkowej, jak i współczesnych zwyczajów w obrocie handlowym, które zdecydowanie preferują rozliczenia w takiej postaci.

W polskiej praktyce przeważają rachunki prowadzone przez banki[1]. Funkcję rozliczeniową mogą pełnić także rachunki płatnicze, które otwiera się w upoważnionych podmiotach niebankowych (np. spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych, krajowych instytucjach płatniczych). Dalsze rozważania zostaną jednak ograniczone do rachunków bankowych z uwagi na ich dominującą rolę w obrocie gospodarczym. Analiza będzie dotyczyła konsekwencji prawnych upadłości posiadacza rachunku bankowego, któremu przysługuje status przedsiębiorcy[2].

Umowa rachunku bankowego po ogłoszeniu upadłości posiadacza

Zgodnie z art. 112 p.u.[3] ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na umowy rachunku bankowego[4]. Przepis ten potwierdza zasadę ogólną, zgodnie z którą – z zastrzeżeniem przepisów szczególnych – upadłość nie powoduje wygaśnięcia ani zmiany treści stosunku prawnego, którego stroną jest upadły. Celem jest utrzymanie stanu przedsiębiorstwa upadłego, tak aby nadal bezpiecznie przechowywać jego środki pieniężne oraz zapewnić syndykowi możliwość przyjmowania i dokonywania płatności bezgotówkowych w toku postępowania upadłościowego.

W myśl art. 112 p.u. – po ogłoszeniu upadłości posiadacza – stosunek prawny, który wynika z zawartej umowy rachunku bankowego, pozostaje w mocy i zachowuje dotychczasową treść[5]. Nie zmienia się układ praw i obowiązków stron w tym stosunku[6]. Konsekwencje te odnoszą się do wszelkiego rodzaju rachunków bankowych (arg. lege non distinguente). W szczególności bank jest nadal zobowiązany prowadzić rachunek na rzecz upadłego posiadacza i przechowywać jego środki pieniężne (art. 725 k.c.). W przypadku gdy rachunek ma charakter rozliczeniowy, na banku w dalszym ciągu spoczywa obowiązek przeprowadzania rozliczeń pieniężnych na zlecenie złożone przez upoważnioną osobę (zasadniczo syndyka lub jego pełnomocnika).

Co więcej, w umowie rachunku bankowego nie można zastrzec, że nastąpi jej rozwiązanie albo zmiana treści w wyniku ogłoszenia upadłości posiadacza. Zastrzeżenie takie byłoby sprzeczne z art. 112 p.u. Naruszałoby również art. 83 p.u., zgodnie z którym niedopuszczalne są postanowienia umowy przewidujące zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, na wypadek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości. Postanowienia te są nieważne.

Powołane przepisy nie stoją na przeszkodzie, aby – po ogłoszeniu upadłości posiadacza – dokonać wypowiedzenia umowy albo jej rozwiązania na mocy porozumienia stron[7]. Umowa rachunku bankowego może zatem wygasnąć w toku postępowania upadłościowego ze względu na następczą czynność prawną. Zgodnie z art. 730 k.c., gdy umowę zawarto na czas nieoznaczony, każda ze stron dysponuje uprawnieniem, aby wypowiedzieć ją w wybranym momencie[8]. Bank jednak może dokonać wypowiedzenia tylko z ważnych powodów. Powodem takim – stosownie do okoliczności – może być upadłość posiadacza oraz jej dalsze konsekwencje (np. gdy bank przestaje uzyskiwać wynagrodzenie określone w umowie za wykonywane czynności)[9]. Jeżeli umowę rachunku bankowego zawarto na czas oznaczony, wypowiedzenia dokonuje się na warunkach, które określono umownie w ramach zasady swobody kontraktowania (art. 353¹ k.c.). Odwołując się do tej zasady, możliwe jest również rozwiązanie umowy w wyniku zawarcia porozumienia stron (banku oraz syndyka).

W przypadku gdy bank prowadzi rachunek płatniczy na podstawie umowy ramowej[10], należy uwzględnić reguły szczególne, które wynikają z przepisów o usługach płatniczych[11]. W myśl art. 35 ust. 1 u.u.p. użytkownik (posiadacz rachunku) może wypowiedzieć umowę w każdym czasie ze skutkiem natychmiastowym, chyba że umowa przewiduje okres wypowiedzenia[12]. Okres ten nie może przekraczać miesiąca. Z kolei dostawca (bank) może wypowiedzieć umowę zawartą na czas nieokreślony z co najmniej dwumiesięcznym wypowiedzeniem (art. 35 ust. 2 u.u.p.)[13]. Trzeba jednak zauważyć, że strony mogą uzgodnić odmienne zasady wypowiedzenia, gdy użytkownik nie jest konsumentem (zob. art. 33 u.u.p. w zw. z art. 353¹ k.c.). W szczególności dopuszczalne jest wprowadzenie innego okresu wypowiedzenia umowy.

W związku z powyższym w praktyce można obserwować dwojakie podejście syndyków do rachunków bankowych upadłego po otwarciu postępowania upadłościowego. Częściej występuje rozwiązanie, zgodnie z którym syndyk – w krótkim czasie po ogłoszeniu upadłości posiadacza – wypowiada dotychczasową umowę rachunku bankowego[14] i zawiera nową z wybranym bankiem (działając w imieniu własnym, lecz na rzecz upadłego, zgodnie z art. 160 ust. 1 p.u.). Rzadziej spotyka się wariant, gdy syndyk utrzymuje dotychczasowy rachunek upadłego posiadacza i w dalszym ciągu wykorzystuje go w toku postępowania upadłościowego do przechowywania środków pieniężnych masy upadłości oraz bieżących rozliczeń. Obie opcje są prawnie dopuszczalne[15]. Mogą także występować w postaci mieszanej. Wybór jednej z nich w konkretnym przypadku – według uznania syndyka – zależy od uwarunkowań operacyjnych, księgowych oraz ekonomicznych (zwłaszcza układu rachunków bankowych oraz kosztów związanych z ich prowadzeniem i zleceniami płatniczymi).

Lokata terminowa

Przedstawione uwagi pozostają aktualne, gdy bank prowadzi rachunek lokaty terminowej (zob. art. 49 ust. 1 pkt 2 p.b.). Gdy ogłoszono upadłość posiadacza, umowa rachunku pozostaje w mocy. Bank nadal ma obowiązek przechowywać sumę lokaty w ustalonym terminie, a upadły posiadacz (a ściślej: jego masa upadłości) uzyskuje odsetki w wysokości ustalonej w umowie.

W typowych przypadkach umowa dopuszcza żądanie wcześniejszego zwrotu lokaty (zob. także art. 726 k.c.). Syndyk – po ogłoszeniu upadłości posiadacza – może zgłosić takie żądanie[16], a bank powinien je wykonać i przekazać środki na wskazany rachunek. Powstają wtedy dodatkowe skutki prawne, które określono w umowie lokaty (np. utrata albo obniżenie wysokości odsetek). Gdyby umowa wykluczała złożenie takiego żądania, bank miałby obowiązek przekazać syndykowi sumę lokaty po upływie jej terminu. Ponadto, niezależnie od powyższego, w każdym przypadku dopuszczalne jest zawarcie porozumienia, w którym bank oraz syndyk postanawiają rozwiązać umowę, skracając termin lokaty (art. 353¹ k.c.).

Zawiadomienie syndyka o rachunkach bankowych

Zgodnie z art. 178 ust. 5 p.u. – po obwieszczeniu postanowienia o ogłoszeniu upadłości posiadacza – banki, w których upadły ma rachunki bankowe, sejfy lub skrytki, są zobowiązane zawiadomić o tym syndyka. Przepis ten wymaga uzupełnienia w drodze wykładni systemowej oraz funkcjonalnej. Z art. 178 ust. 5 p.u. implicite wynika, że bank powinien na bieżąco śledzić wpisy w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Jeżeli z KRZ albo innego wiarygodnego źródła uzyskano informację o upadłości posiadacza[17], aktualizuje się obowiązek banku, aby powiadomić syndyka o wszystkich rachunkach bankowych prowadzonych na rzecz upadłego (a także sejfach i skrytkach). Wykładnia funkcjonalna wskazuje, że nakaz ten dotyczy każdego rachunku upadłego, chyba że in concreto jego uprawnienia nie wchodzą do masy upadłości (zob. np. art. 59 ust. 5 p.b. odnośnie do rachunku powierniczego). Ponadto należy uznać, że gdy syndyk zawiadomił bank o upadłości posiadacza i z zawiadomienia wynika, że syndyk dysponuje już informacjami o rachunkach prowadzonych na rzecz upadłego, nie jest wymagane udzielanie mu takich informacji. Obowiązek, o którym mowa w art. 178 ust. 5 p.u., staje się w (...)