Zarządzanie kredytami zagrożonymi w kontekście unijnym: nowelizacja polskiego prawa w świetle dyrektywy 2021/2167

Monitor Prawa Bankowego 2025/03 Marzec

Kredyty zagrożone (NPL) to kredyty bankowe, które są przeterminowane lub istnieje małe prawdopodobieństwo, że zostaną w pełni spłacone przez kredytobiorcę[1]. Stanowią one istotny problem dla stabilności finansowej w Unii Europejskiej, szczególnie w krajach takich jak Cypr, Grecja czy Włochy, gdzie w przeszłości odnotowywano wyjątkowo wysokie wskaźniki tych zobowiązań. W niniejszym artykule przeanalizowano unijne inicjatywy, w tym Plan Działań Rady ECOFIN z 2017 r., mające na celu ograniczenie wolumenu NPL przez rozwój rynku wtórnego oraz wprowadzenie harmonizacji regulacyjnej. Kluczowym narzędziem w tych działaniach jest sekurytyzacja kredytów zagrożonych, która pozwala na przenoszenie ryzyka związanego z NPL na inwestorów, uwalniając kapitał banków na nowe kredyty.

Marta Stępniewska

Omówiono także specyfikę wprowadzonych w Polsce regulacji implementujących dyrektywę 2021/2167[2], które mają na celu poprawę zarządzania kredytami zagrożonymi, rozwój rynku wtórnego oraz zwiększenie efektywności nadzoru nad tym obszarem. Przedstawiono również aktualne wyzwania i postępy w zarządzaniu NPL w kontekście unijnym i krajowym, wskazując na potrzebę dalszych działań w celu wzmocnienia stabilności sektora finansowego.

Wstęp

Kryzys finansowy i późniejsze recesje istotnie pogorszyły zdolność kredytobiorców do spłaty zobowiązań[3], co doprowadziło do znacznego nagromadzenia kredytów zagrożonych w portfelach wielu banków, szczególnie w niektórych krajach Unii Europejskiej. Analizując dane Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB), można zauważyć, że wysokie wolumeny NPL pojawiły się zwłaszcza na Cyprze, w Grecji i we Włoszech. Na przykład, w pierwszym kwartale 2015 r. Cypr odnotował poziom NPL bliski 45%, co było jednym z najwyższych wskaźników w analizowanym okresie[4]. Podobnie Grecja i Włochy wykazywały przewyższające średnią poziomy NPL przez większość tego okresu. Świadczy to o głębokim wpływie problemów finansowych na ich lokalne systemy bankowe. Dane te obrazują wagę wyzwań związanych z zarządzaniem kredytami zagrożonymi w okresach kryzysowych, co bezpośrednio wpływa na stabilność finansową tych krajów[5].

W latach poprzedzających pandemię COVID-19 Komisja Europejska podjęła szereg działań, które miały na celu dalsze ograniczenie problemu kredytów zagrożonych w Unii Europejskiej, zgodnie z Planem Działań przyjętym przez Radę ECOFIN. Pomimo znaczących postępów, w 2020 r. poziom kredytów zagrożonych w niektórych państwach członkowskich wciąż pozostawał istotnym wyzwaniem dla stabilności finansowej oraz zdolności banków do finansowania gospodarki[6]. Według Europejskiego Banku Centralnego na koniec 2019 r. łączna wartość kredytów zagrożonych w UE wynosiła ok. 786 mld euro[7].

Wysoki poziom kredytów zagrożonych wpływa negatywnie na zdolność banków do udzielania nowych kredytów, ograniczając tym samym finansowanie gospodarki. Małe i średnie przedsiębiorstwa, które są kluczowym segmentem gospodarki, szczególnie odczuwają skutki tych ograniczeń. Problem ten zyskał na znaczeniu również w kontekście działań Unii Europejskiej, które mają na celu harmonizację rynku finansowego oraz stworzenie mechanizmów pozwalających skutecznie zarządzać kredytami zagrożonymi w całej wspólnocie. W odpowiedzi na te wyzwania Rada Europejska w 2017 r. przyjęła „Action Plan to Tackle Non-Performing Loans in Europe” („Plan Działania Rady”), wyznaczając kierunki działań mających na celu ograniczenie NPL, rozwój rynku wtórnego oraz wsparcie stabilności sektora finansowego.

Sekurytyzacja kredytów zagrożonych, będąca jednym z elementów wspomnianego planu, odgrywa kluczową rolę w transformacji bilansów banków i zarządzaniu ryzykiem[8]. Dzięki temu narzędziu banki mogą przekazać ryzyko związane z NPL inwestorom, uwalniając jednocześnie kapitał na nowe kredyty. Skorzystanie z sekurytyzacji wymaga jednak dobrze rozwiniętego rynku wtórnego i odpowiednich ram prawnych, co wciąż pozostaje wyzwaniem dla wielu państw członkowskich. W niektórych krajach (np. we Włoszech[9] czy Grecji[10]) zastosowanie gwarancji państwowych umożliwiło efektywną realizację sekurytyzacji. Wskazuje to potencjalne kierunki działań dla innych państw.

W Polsce zakończyły się obecnie prace legislacyjne nad ustawą wdrażającą dyrektywę 2021/2167, która jest częścią unijnego pakietu działań na rzecz rozwiązania problemu kredytów zagrożonych. Dyrektywa ta ustanawia ramy prawne dotyczące nadzoru nad podmiotami obsługującymi kredyty oraz nabywcami wierzytelności, wprowadzając m.in. zasady udzielania zezwoleń i regulacje nadzorcze nad obrotem wierzytelnościami.

Uchwalona w grudniu 2024 r. ustawa[11] precyzuje zasady działalności w zakresie obsługi niespłacanych kredytów, określa prawa i obowiązki serwiserów oraz nabywców wierzytelności, a także sankcje za uchybienia tym obowiązkom. Wprowadza również mechanizmy nadzoru nad rynkiem kredytów zagrożonych, zapewniając zgodność polskiego prawa z wymogami unijnymi. Nowe przepisy mają na celu poprawę zarządzania kredytami zagrożonymi w Polsce i wspieranie rozwoju rynku wtórnego wierzytelności, co wpisuje się w szersze działania UE na rzecz stabilności finansowej.

Niniejszy artykuł podejmuje temat NPL w kontekście oceny działań Unii Europejskiej zmierzających do rozwiązania problemu kredytów zagrożonych, w tym harmonizacji przepisów i rozwoju rynku wtórnego NPL jako elementów unijnego Planu Działań z 2017 r.[12]. Omówione zostaną także najnowsze raporty i prognozy dotyczące rynku NPL w Unii Europejskiej, wskazujące na kluczowe wyzwania i postępy w zarządzaniu kredytami zagrożonymi. Ważną część artykułu poświęcono analizie wprowadzanych w Polsce zmian legislacyjnych, mających na celu dostosowanie naszych przepisów do wymogów dyrektywy 2021/2167, przy jednoczesnym wspieraniu rozwoju rynku wtórnego i zwiększaniu efektywności zarządzania kredytami zagrożonymi na poziomie krajowym.

Działania Unii Europejskiej w sprawie kredytów zagrożonych

Rozwiązanie problemu wysokiego poziomu kredytów zagrożonych w Unii Europejskiej jest jednym z kluczowych wyzwań dla jej stabilności finansowej i gospodarczej. Choć za główne działania odpowiadają banki oraz władze kr (...)