O potrzebie zmian przepisów o umowie rachunku bankowego

Monitor Prawa Bankowego 2025/02 Luty

W artykule poruszono niektóre aspekty związane z treścią przepisów kodeksu cywilnego i prawa bankowego[1] poświęconych umowie rachunku bankowego, wskazując na potrzebę ich zmian. Celem autora jest pokazanie mankamentów obowiązujących rozwiązań i zaproponowanie konkretnej treści nowych przepisów. Zamierzeniem jest dostosowanie przepisów do nowych rozwiązań i praktyki obrotu oraz uzasadnionych uwag zgłoszonych do tej pory w literaturze i orzecznictwie. Zamiarem nie jest natomiast gruntowna zmiana kształtu i sposobu regulacji ani poważna ingerencja legislacyjna. Tego typu działania wymagałyby głębszej analizy i mogą być przeprowadzone, zdaniem autora, przy okazji wprowadzenia w przyszłości nowej ustawy – Prawo bankowe lub nowego kodeksu cywilnego albo przynajmniej zasadniczej zmiany koncepcji regulacji umowy rachunku bankowego czy w ogóle umów bankowych lub obligacyjnych.

Grzegorz Sikorski

Przepisy o umowie rachunku bankowego wprowadzone w latach 60. ubiegłego stulecia[2] zakładały ukształtowanie jej jako umowy nazwanej, dość szczegółowo regulowanej przez przepisy kodeksowe i ustawowe oraz normy zawarte w aktach wykonawczych[3]. Doprowadziło to w konsekwencji do rozdzielenia przepisów o tej umowie między dwa akty prawne – kodeks cywilny i prawo bankowe, a także przeniesienia niektórych rozwiązań do aktów niższego rzędu: zarządzeń Prezesa NBP, a także instrukcji wydawanych przez funkcjonujące w tym czasie banki państwowe[4]. W latach 1989[5] i 1997[6] ustawodawca nie zdecydował się na znaczną ingerencję w treść tych przepisów[7]. Ograniczył się do wprowadzenia norm, które umożliwiły stronom swobodniejsze kształtowanie treści umowy, co jest cechą rozwiązań przyjętych w krajach o gospodarce wolnorynkowej[8]. Zmodyfikował w związku z tym sposób regulacji, pozwalając na normowanie w regulaminach bankowych zagadnień, które dotychczas szczegółowo określano w zarządzeniach Prezesa NBP oraz instrukcjach bankowych[9]. Dyspozytywny charakter przepisów ustawowych sprzyjał w praktyce wykorzystaniu regulaminów przez banki[10], pozwalając im na jednostronne kształtowanie stosunku rachunku bankowego[11].

Przepisy o umowie rachunku bankowego doznawały dalszych modyfikacji, w tym największej w 2004 r.[12]. Porządkowały one i uaktualniały tę materię, lecz nie wprowadzały znaczących zmian konstrukcyjnych (dodano jedynie przepisy o niektórych typach rachunków bankowych, np. rodzinnych i VAT).

Przyjmuje się, że przepisy k.c. o umowie rachunku bankowego mają znaczenie ogólne. Nie wynika to z ich treści, jednak rzeczywiście w k.c. zawarto definicję umowy oraz najbardziej charakterystyczne prawa i obowiązki jej stron[13]. Przepisy kodeksowe, w przeciwieństwie do tych zamieszczonych w p.b., normują rozwiązania ogólne, które znajdują zastosowanie do wszystkich rodzajów umowy rachunku bankowego. W p.b. regulacja jest szczegółowa. Odnosi się często do określonych typów rachunków wyróżnionych ustawowo (np. rachunku wspólnego, powierniczego, rodzinnego).

O potrzebie zmian przepisów odnoszących się do umowy rachunku bankowego pisano już w przeszłości. Dyskusja dotyczyła też miejsca, w którym należałoby tę umowę uregulować. Krytyce poddawano zamieszczenie regulacji w dwóch aktach prawnych: kodeksie cywilnym i prawie bankowym. Postulowano m.in. przeniesienie do k.c. przepisów o ogólnym charakterze zawartych dziś w p.b., np. odnoszących się do poszczególnych typów umowy rachunku bankowego[14].

Niniejszy artykuł nie stawia sobie aż tak ambitnego celu, jakim byłoby opracowanie nowego sposobu regulacji umowy rachunku bankowego. Zamierzeniem autora jest przedstawienie propozycji, które zmierzają do uporządkowania przepisów normujących tę umowę, ich aktualizacji i dostosowania do bieżących potrzeb. Zmiany powinny uwzględniać postulaty praktyki i teorii prawa zgłoszone w ostatnich latach, a także rozwiązania faktycznie znajdujące zastosowanie w praktyce obrotu. Długi czas obowiązywania przepisów o umowie rachunku bankowego, a także używanie w przepisach języka praktyki bankowej, który pozostaje nieadekwatny do opisu instytucji prawa cywilnego, powoduje konieczność analizy i w konsekwencji zmiany dotychczasowych rozwiązań.

Zmiany przepisów k.c.

Proponowane zmiany w k.c. mają charakter porządkujący i aktualizujący. Wydaje się, że w art. 727 k.c. należałoby rozważyć dodanie słów: „lub gdy przewiduje to umowa zawarta z posiadaczem rachunku”[15]. Dzisiejsza treść jest bowiem niepełna i nie uwzględnia praktyki obrotu. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby bank – na warunkach określonych w umowie – zobowiązał się do tego, że nie będzie honorował poleceń rozliczeniowych posiadacza. Przykładem takich rozwiązań stosowanych w praktyce jest blokada rachunku bankowego[16]. Na podstawie tej umowy i złożonego przez posiadacza rachunku oświadczenia woli bank nie wykonuje dyspozycji składanych przez niego odnośnie do środków zgromadzonych na rachunku. Nie ma też przeszkód, aby w praktyce stosować inne rodzaje umów rachunku zastrzeżonego, jak niekiedy się je nazywa, które łączą się ze wstrzymaniem wypłat z rachunku[17]. Obecna treść art. 727 k.c. nie od (...)