Plany awaryjne na wypadek zaprzestania opracowywania wskaźnika referencyjnego lub jego istotnej zmiany oraz ich odzwierciedlenie w umowach z klientami w świetle wymogów BMR

Fallback plans in the event of benchmark cessation or material change and their reflection in contractual relationships with clients under the EU Benchmark Regulation (BMR)

Monitor Prawa Bankowego 2026/03 Marzec

Abstrakt

W artykule podjęto analizę ram prawnych ustanowionych w rozporządzeniu BMR w zakresie planów na wypadek istotnych zmian wskaźnika referencyjnego oraz zaprzestania jego opracowywania. Rozważania koncentrują się wokół wymogów dotyczących konstrukcji planów jako procedur wewnętrznych podmiotów nadzorowanych oraz odzwierciedlenia tych planów w umowach z klientami, w szczególności poprzez klauzule awaryjne oraz informacje przekazywane klientom. W artykule przeanalizowano również relację pomiędzy alternatywnym wskaźnikiem referencyjnym wskazywanym w planach a zamiennikiem wskaźnika referencyjnego wyznaczanym na podstawie przepisów prawa. W artykule przyjęto metodę analizy dogmatycznej prawa Unii Europejskiej i prawa polskiego, uzupełnioną analizą dokumentów soft law oraz praktyki rynkowej. Analizę osadzono w kontekście polskich regulacji i oczekiwań nadzorczych dotyczących stosowania wskaźników referencyjnych, w szczególności stanowisk Komisji Nadzoru Finansowego.

Słowa kluczowe

rozporządzenie BMR, wskaźniki referencyjne, WIBOR, plany awaryjne, klauzule awaryjne

Abstract

This article examines the legal framework established under Regulation (EU) 2016/1011 (the Benchmark Regulation, „BMR”) with respect to the written plans required in the event of a material change to a benchmark or its cessation (Article 28 (2) BMR). The analysis focuses on the requirements governing the design of such plans as internal procedures of supervised entities and on how those plans should be reflected in contractual relationship with clients, through fallback provisions and information provided to clients. The article also analyses the relationship between the alternative benchmark identified in those plans and the replacement benchmark designated under statutory provisions, in light of the requirements of the BMR. The study adopts a dogmatic method of analysis of European Union law and Polish law, supplemented by an assessment of relevant soft law instruments and market practice. The discussion is situated in the context of Polish regulatory arrangements and supervisory expectations concerning the use of benchmarks, in particular the positions of the Polish Financial Supervision Authority.

Keywords

Benchmark Regulation (BMR), reference rates, WIBOR, fallback plans, fallback provisions

Tomasz Orczykowski

Joanna Róg-Dyrda

Wprowadzenie

W ostatnich miesiącach tematyka wskaźników referencyjnych przyciąga zwiększoną uwagę konsumentów, mediów, praktyków rynków finansowych, sądów krajowych, TSUE oraz regulatorów[1]. Mimo że wskaźniki referencyjne zaczęły kształtować się już w latach 80. XX wieku, a w latach 90. ich stosowanie stało się powszechne[2], polska literatura przedmiotu pozostaje relatywnie uboga w pogłębione analizy prawne, finansowe i ekonomiczne tej problematyki. Jednocześnie, z uwagi na społeczne znaczenie wynikające z powszechnego stosowania wskaźników referencyjnych w umowach kredytów hipotecznych oraz kredytów konsumenckich w Polsce, zagadnienia te stały się przedmiotem intensywnego zainteresowania medialnego. W debacie publicznej często pojawiają się uproszczenia i tezy nieznajdujące dostatecznego oparcia w obowiązujących regulacjach, co skłania do pogłębionej analizy konstrukcji planów, klauzul awaryjnych oraz instytucji zamiennika wskaźnika referencyjnego. Problematyka ta nabiera szczególnego znaczenia nie tylko w kontekście licznych sporów sądowych dotyczących stosowania wskaźników referencyjnych, lecz przede wszystkim w związku z trwającą reformą wskaźników referencyjnych w Polsce i procesem zastąpienia stawki WIBOR wskaźnikiem referencyjnym POLSTR (Polish Short Term Rate)[3].

Pomimo szczegółowego uregulowania w BMR[4] opracowywania wskaźników referencyjnych oraz przekazywania danych, zagadnienia związane ze stosowaniem wskaźników referencyjnych, w tym związane z planami oraz ich odzwierciedleniem w treści umów z klientami, pozostają w wielu aspektach niedookreślone. BMR nakłada obowiązek opracowania planów na wypadek zaprzestania opracowywania lub istotnej zmiany wskaźników referencyjnych, nie przesądzając jednak wprost o dopuszczalnych modelach klauzul awaryjnych ani o relacji pomiędzy alternatywnym wskaźnikiem referencyjnym a zamiennikiem wskaźnika referencyjnego wyznaczanym na podstawie przepisów prawa. W konsekwencji, istotna część problematyki planów i klauzul awaryjnych została ukształtowana przez praktykę rynkową i oczekiwania nadzorcze, w szczególności w drodze stanowisk i komunikatów organów nadzoru. Prowadzi to do powstania istotnych wątpliwości interpretacyjnych co do zakresu obowiązków podmiotów nadzorowanych i charakteru prawnego klauzul awaryjnych.

Analizowana problematyka nabiera szczególnego znaczenia także w kontekście globalnej reformy wskaźników referencyjnych. Reforma ta polega na stopniowym odchodzeniu od wskaźników referencyjnych typu IBOR na rzecz wskaźników wolnych od ryzyka (tzw. wskaźników typu RFR – risk-free rates)[5]. Poszukiwanie alternatywnych wskaźników referencyjnych, w tym alternatyw dla wskaźników z rodziny WIBOR, jest podyktowane przede wszystkim koniecznością zwiększenia udziału komponentu transakcyjnego w danych wejściowych wykorzystywanych do ich wyznaczania, a tym samym oparcia wskaźników referencyjnych na płynnych rynkach bazowych[6]. Kierunek ten pozostaje zgodny z globalnymi trendami regulacyjnymi i rynkowymi, wspieranymi przez rekomendacje IOSCO oraz Rady Stabilności Finansowej[7]. Wyrazem tego są działania podejmowane na rynkach globalnych, gdzie w niektórych jurysdykcjach wdrożono alternatywne wskaźniki referencyjne dla wskaźników typu IBOR, w szczególności: w strefie euro – €STR czy w Szwajcarii – SARON.

Jednym z największych wyzwań reformy wskaźników referencyjnych pozostaje proces tranzycji istniejących umów i instrumentów finansowych na nowe wskaźniki referencyjne w sposób zapewniający bezpieczeństwo prawne, pewność i stabilność obrotu gospodarczego oraz możliwie neutralne skutki ekonomiczne dla stron tych stosunków[8]. W tym kontekście, szczególnego znaczenia nabierają mechanizmy przewidziane w BMR, w tym plany, o których mowa w art. 28 ust. 2 BMR, klauzule awaryjne oraz instytucja zamiennika wskaźnika referencyjnego, których celem jest ograniczenie ryzyk prawnych i systemowych związanych z zaprzestaniem opracowywania dotychczas stosowanych wskaźników referencyjnych lub ich istotną zmianą.

Plany awaryjne zgodnie z BMR

Zgodnie z art. 28 ust. 2 zd. 1 BMR, podmioty nadzorowane, inne niż administrator, które stosują wskaźnik referencyjny, sporządzają na piśmie i zachowują rzetelne plany, określające działania, które podjęłyby na wypadek istotnej zmiany lub zaprzestania opracowywania danego wskaźnika referencyjnego. Jeżeli jest to możliwe i zasadne, plany takie wyznaczają jeden lub kilka alternatywnych wskaźników referencyjnych, do których można by się odnieść w celu zastąpienia wskaźników referencyjnych, których opracowywania zaprzestano, wskazując powody, dlaczego takie wskaźniki referencyjne mogłyby być odpowiednią alternatywą[9]. Określane jest to w polskiej praktyce rynkowej „planem awaryjnym” (i tak też będzie to definiowane w dalszej części artykułu), choć w przepisach BMR takie pojęcie nie zostało wprost zdefiniowane[10]. Podmioty nadzorowane, na wniosek niezwłocznie przekazują te plany i ich ewentualne aktualizacje odpowiedniemu właściwemu organowi oraz uwzględniają je w klauzulach awaryjnych mających zastosowanie do umów finansowych, instrumentów finansowych i funduszy inwestycyjnych[11].

Przez podmiot nadzorowany należy rozumieć w szczególności instytucję kredytową zdefiniowaną w art. 4 ust. 1 pkt 1 CRR[12], firmę inwestycyjną zdefiniowaną w art. 4 ust. 1 pkt 1 MiFID II[13], zakład ubezpieczeń czy zakład reasekuracji zdefiniowany w dyrektywie 2009/138[14] oraz przedsiębiorstwo zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe (UCITS) zdefiniowane w art. 1 ust. 2 Dyrektywy UCITS[15] lub, w stosownych przypadkach, spółkę zarządzającą UCITS zdefiniowaną w art. 2 ust. 1 lit. b Dyrektywy UCITS[16].

Zgodnie z BMR wskaźnik referencyjny oznacza dowolny indeks[17] stanowiący odniesienie do określenia kwoty przypadającej do zapłaty z tytułu instrumentu finansowego lub umowy finansowej, do określenia wartości instrumentu finansowego albo indeks stosowany do pomiaru wyników funduszu inwestycyjnego, w szczególności w celu śledzenia jego stopy zwrotu, określenia alokacji aktywów lub obliczania opłat za wyniki. Z przytoczonej definicji wynika, że wskaźnik referencyjny pełni funkcję normatywnego punktu odniesienia służącego ustaleniu określonych wartości ekonomicznych w ramach konkretnych stosunków prawnych. W przypadku kredytodawców oznacza to w szczególności indeks wykorzystywany do określenia wysokości świadczeń pieniężnych wynikających z umowy kredytu[18].

Pojęcie stosowania wskaźnika referencyjnego wskazane w art. 3 ust. 1 pkt 7 BMR obejmuje zamknięty katalog sytuacji, w których dany indeks lub kombinacja indeksów uzyskuje status wskaźnika referencyjnego w rozumieniu rozporządzenia. Przepis ten identyfikuje pięć podstawowych przejawów stosowania wskaźnika referencyjnego, odnoszących się zarówno do rynku instrumentów finansowych, jak i do relacji kontraktowych oraz zarządzania aktywami[19].

Po pierwsze, stosowanie wskaźnika referencyjnego obejmuje emitowanie instrumentu finansowego, dla którego indeks lub kombinacja indeksów stanowi odniesienie. Po drugie, za stosowanie wskaźnika referencyjnego uznaje się określanie kwoty przypadającej do zapłaty z tytułu instrumentu finansowego lub umowy finansowej poprzez odniesienie do indeksu lub kombinacji indeksów. Po trzecie, pojęcie to obejmuje bycie stroną umowy finansowej, dla której indeks lub kombinacja indeksów stanowią odniesienie, co ma szczególne znaczenie w kontekście umów kredytowych oraz innych długoterminowych stosunków obligacyjnych. Po czwarte, stosowanie wskaźnika referencyjnego zachodzi również w przypadku oferowania stopy oprocentowania kredytu w rozumieniu art. 3 lit. j dyrektywy 2008/48[20], obliczonej jako spread lub marża ponad indeks lub kombinację indeksów, przy czym stopa ta jest stosowana wyłącznie jako odniesienie w umowie finansowej, której stroną jest kredytodawca. Wreszcie, piątym przejawem stosowania wskaźnika referencyjnego jest wykorzystywanie indeksu lub kombinacji indeksów do pomiaru wyników funduszu inwestycyjnego, w szczególności w celu śledzenia stopy zwrotu danego wskaźnika referencyjnego lub kombinacji wskaźników referencyjnych, określania alokacji aktywów portfela lub obliczania opłat za wyniki.

Na potrzeby niniejszego artykułu skupiamy się na aspektach stosowania wskaźnika referencyjnego związanych z jego wykorzystaniem w umowach finansowych i instrumentach finansowych[21]. Rozporządzenie BMR nie tworzy autonomicznej definicji umowy finansowej, lecz inkorporuje do swojego systemu pojęciowego definicje funkcjonujące już w unijnym prawie konsumenckim. Przez umowę finansową należy rozumieć umowę o kredyt w rozumieniu art. 4 pkt 3 dyrektywy 2014/17[22] lub umowę o kredyt w rozumieniu art. 3 lit. c dyrektywy 2008/48[23].

Pierwsza z dyrektyw umowę o kredyt definiuje jako umowę, na mocy której kredytodawca udziela konsumentowi kredytu konsumenckiego lub zobowiązuje się do jego udzielenia w formie odroczonej płatności, pożyczki lub innego podobnego świadczenia finansowego[24].

Zgodnie z drugą z przywołanych dyrektyw pojęcie umowy o kredyt oznacza umowę, w ramach której kredytodawca udziela konsumentowi kredytu lub daje przyrzeczenie jego udzielenia w formie odroczonej płatności, pożyczki lub innej podobnej usługi finansowej, objętej zakresem zastosowania tej dyrektywy[25]. Zakres zastosowania dyrektywy 2014/17 obejmuje umowy o kredyt zabezpieczone hipoteką lub innym porównywalnym zabezpieczeniem ustanowionym na nieruchomości mieszkalnej, powszechnie stosowanym w danym państwie członkowskim, a także umowy o kredyt zabezpieczone prawem związanym z nieruchomością mieszkalną. Ponadto dyrektywa znajduje zastosowanie do umów o kr (...)